پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٦٤ - شرح و تفسير با اين شرط من مدافع شما در قيامتم!

به آن بوده است؛ نه تنها تلاوت و قرائت؛ مى‌فرمايد: «عمل كنيد، عمل كنيد؛ سپس به پايان رسانيد، به پايان رسانيد، اعتدال، اعتدال؛ سپس شكيبايى، شكيبايى؛ و پارسايى، پارسايى» (العمل العمل، ثمّ النّهاية النّهاية، و الإستقامة [١] الإستقامة، ثمّ الصّبر الصّبر، و الورع الورع!).

اين مراحل پنج گانه كه امام عليه السّلام در اين گفتار كوتاه بيان فرموده است، در حقيقت عصاره برنامه سير و سلوك الى اللّه و تكامل انسان مطرح شده است.

نخست، انسان بايد به سراغ برنامه‌هاى عملى برود، سپس آن‌ها را نيمه كاره نگذارد و به انتها برساند و در ضمن، مراقب باشد كه از راه راست منحرف نشود و بعد از آن در برابر هواى نفس و وسوسه‌هاى شيطان صبر و شكيبايى به خرج دهد و از اين مرحله نيز فراتر برود؛ ورع و پارسايى در برابر شبهات نيز به كار بندد و به اين ترتيب به سر منزل مقصود برسد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه گفته‌اند: در جمله‌هاى پنج گانه ياد شده دوّمى و چهارمى با ثم عطف شده و سوّمى و پنجمى با واو؛ به دليل اين كه رسيدن به نهايت مقصود بعد از عمل ممكن مى‌شود و از آن جا كه استقامت و اعتدال، كيفيّت عمل است با «واو» عطف شده و چون صبر در برابر معصيت است و آن چه قبل از آن آمده درباره اطاعت است به «ثمّ» عطف شده و از آن جا كه صبر و ورع همراه يكديگرند با «واو» عطف شده است. [٢] البتّه تفسيرهاى ديگرى هم براى تعبيرات فوق ذكر شده يا ممكن است ذكر شود. در ادامه اين سخن به هدف‌دار بودن برنامه‌هاى پنج گانه ذكر شده و نشانه وصول به اين‌

[١] «الاستقامة» به معناى ملازم طريق مستقيم بودن و ثبات بر مسير صحيح است و بعضى ارباب لغت آن را به معناى اعتدال تفسير كرده‌اند كه هر دو به يك معنا بازگشت مى‌كند و گاه به معناى استوار و پا بر جا بودن نيز آمده است كه در جمله مزبور هر دو احتمال وجود دارد و جمع ميان اين دو نيز مانعى ندارد.

[٢] شرح نهج البلاغه، علامه خويى، جلد ١٠، صفحه ٢٠٤.