و جالب اين كه نوزادهاى پرندگان و چارپايان و انواع حيوانات ديگر هر يك به طريق شگفت انگيزى به سوى نيازهايشان جلب و جذب مى‌شوند! سرانجام در پايان خطبه در يك نتيجه‌گيرى مى‌فرمايد: «هيهات! آن كس كه از وصف موجوداتى كه داراى شكل و اندام و اعضاى پيكرند ناتوان است از وصف خالق خويش ناتوان‌تر مى‌باشد و از شناخت او از طريق صفات مخلوقات دورتر است» (هيهات‌ [١]، إنّ من يعجز عن صفات ذي الهيئة و الأدوات فهو عن صفات خالقه أعجز، و من تناوله بحدود المخلوقين أبعد!).

آرى، به راستى نمى‌توان شگفتى‌هاى جهان آفرينش را شمارش كرد و به عمق اسرار آن راه يافت. جايى كه ما از درك آن چه مربوط به مخلوقات محدود خداوند است ناتوانيم چگونه مى‌توانيم به كنه ذات و صفات خدا كه در هر جهت نامحدود است راه يابيم؟

ساختمان پيچيده اعصاب، قلب و عروق و ساختمان سلول‌ها و ژن‌ها و غرايز مختلفى كه آفريدگار در وجود ما به وديعت نهاده، مسائلى است كه هزاران دانشمند در طول قرن‌ها سال درباره آن مطالعه كرده و در عين حال معترفند كه هنوز اسرار ناشناخته در وجود انسان فراوان است تا آن جا كه آن دانشمند معروف فرانسوى نام كتاب خود را «انسان، موجود ناشناخته» نهاده است.

نكته دوران عجيب جنين‌

آن چه در اين بخش از خطبه درباره اسرار عجيب آفرينش انسان در دوران جنينى و سپس دوران تولّد و شير خوارگى بيان شده است با آيات فراوانى هماهنگ است كه درباره اين اسرار تأكيد بر تفكّر مى‌كند. در سوره زمر مى‌خوانيم: « «يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ»؛ او شما را در شكم مادرانتان پيوسته آفرينشى بعد از آفرينش ديگر در ميان تاريكى‌هاى سه گانه (ظلمت شكم مادر و رحم و مشيمه) مى‌بخشد. اين است خداوند، پروردگار شما». [١] و در سوره مؤمنون مى‌خوانيم: « «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ»؛ و ما انسان را از عصاره‌اى از گل آفريديم سپس او را نطفه‌اى در قرارگاه مطمئن [رحم‌] قرار داديم؛ سپس نطفه را به صورت علقه [خون بسته‌] و علقه را به صورت مضغه [چيزى شبيه گوشت جويده شده‌] و مضغه را به صورت استخوان‌هايى در آورديم و بر استخوان‌ها گوشت پوشانديم؛ سپس آن را آفرينش تازه‌اى داديم؛ پس بزرگ است خدايى كه بهترين آفرينندگان است». [٢] امام صادق عليه السّلام در توحيد مفضّل آن را از نشانه‌هاى بزرگ توحيد و قدرت و عظمت خداوند ياد فرموده است. در كتاب توحيد مفضّل از آن حضرت چنين نقل شده: «تو اى مفضّل، به آفرينش انسان بينديش كه نخستين مرحله آن، تربيت جنين در عالم رحم است؛ در حالى كه در ميان ظلمت‌هاى سه گانه (شكم، رحم و مشيمه) قرار گرفته؛ در آن جايى كه راهى براى درخواست غذا و دفع آزار و جلب منفعت و دور ساختن زيان‌ها از خود ندارد، خداوند خون عادت را (از طريق بند ناف) به سوى او روان ساخته و همان گونه كه آب، گياهان را آبيارى مى‌كند اين خون نيز جنين را آبيارى و تغذيه مى‌كند تا مراحل تكامل خود را بپيمايد و آن قدر قوى و محكم شود كه بتواند در هواى آزاد زندگى كند ... و هنگامى كه متولّد مى‌شود آن خون را به شير تبديل مى‌كند و به سوى پستان مادرش روان مى‌سازد، طعم و رنگ آن به كلّى دگرگون مى‌گردد و به صورتى كه مورد نياز نوزاد

[١] زمر، آيه ٦.

[٢] مؤمنون، آيه ١٢- ١٤.