پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٦٤ - شرح و تفسير توجهى ديگر به مبدأ و معاد

پيش مى‌رانند و اعمال بدش را در نظرش نيك جلوه مى‌دهند. بهشت سر منزل پيش تازان (در طاعت خدا) و آتش دوزخ پايان كار كوتاهى كنندگان و تقصير كاران است.

شرح و تفسير توجهى ديگر به مبدأ و معاد

امام عليه السّلام خطبه را با حمد خداوند اما با تعبيرات تازه‌اى آغاز مى‌كند و مى‌فرمايد: «حمد و ستايش، مخصوص خداوندى است كه «حمد» را كليد ذكر و ياد خود قرار داده و آن را سبب فزونى فضل و رحمتش و دليل بر نعمت‌ها و عظمتش ساخته است» (الحمد [١] للّه الّذي جعل الحمد مفتاحا لذكره، و سببا للمزيد من فضله، و دليلا على آلائه و عظمته).

در اين كه منظور از «ذكر» در اين جا چيست؟ گاه گفته شده: قرآن مجيد است كه در بعضى از آيات قرآن از آن به ذكر تعبير شده؛ چرا كه سوره حمد سرآغاز آن مى‌باشد (بنابر اين كه سوره حمد، نخستين سوره‌اى باشد كه بر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نازل شده يا قرآن به صورت كنونى در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به دستور حضرتش گردآورى شده و سوره حمد سرآغاز آن بوده باشد [٢]).

و يا اين كه به چندين سوره از قرآن اشاره است كه با حمد خدا آغاز مى‌شود (سوره‌هاى حمد، انعام، كهف، سبأ و فاطر).

يا اين كه ذكر، اشاره به هر گونه ياد خداست و در احاديث اسلامى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله وارد شده كه «كلّ كلام لا يبدأ فيه بحمد اللّه فهو أجذم؛ هر سخنى كه با حمد خدا

[١] «حمد» در لغت به معناى ستايش كردن در مقابل كار يا صفت نيك اختيارى است و از آن جا كه يكى از كارهاى بسيار نيك، بخشيدن نعمت به نيازمندان است، اين واژه به معناى شكر نيز به كار مى‌رود.

[٢] اين احتمال را در تفسير نمونه در بحث سوره حمد تقويت كرده‌ايم و نام گذارى اين سوره به «فاتحة الكتاب» را در روايات نبوى دليل بر آن مى‌دانيم.