پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٦٥ - شرح و تفسير توجهى ديگر به مبدأ و معاد

شروع نشود بريده است». [١] به همين دليل، سرآغاز غالب خطبه‌هاى پيامبر اكرم و معصومين عليهم السّلام را حمد و ستايش پروردگار مشاهده مى‌كنيم و جمله «سببا للمزيد من فضله» اشاره به آيه شريفه‌ «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ» مى‌باشد كه شكر و حمد خدا را مايه فزونى نعمت قرار داده است. [٢] توجه داشته باشيد كه در بسيارى از آيات قرآن، حمد به معناى شكر به كار رفته است.

و جمله «دليلا على آلائه و عظمته» اشاره به اين است كه هنگامى كه حمد و ستايش و شكر خدا را به جا مى‌آوريم هم به نعمت‌هاى گوناگون او توجّه مى‌كنيم و هم به مقام عظمتش.

سپس امام عليه السّلام بندگان خدا را مخاطب قرار داده و نسبت به ناپايدارى دنيا هشدار مى‌دهد و به عبرت گرفتن از پيشينيان توصيه مى‌كند و مى‌فرمايد: «بندگان خدا! روزگار بر بازماندگان، آن سان مى‌گذرد كه بر پيشينيان گذشت!» (عباد اللّه، إنّ الدّهر [٣] يجري بالباقين كجريه بالماضين).

اين سخن، اشاره به مطلب معروفى است كه مى‌گوييم تاريخ همواره تكرار مى‌شود و حوادث امروز- با تفاوت مختصرى- همچون حوادث ديروز است. و بعد در توضيح آن مى‌فرمايد: «آن چه از زندگى دنيا گذشته است باز نمى‌گردد و آن چه در آن هستيم جاودان نمى‌ماند. آخرين كار اين جهان، همچون نخستين كار اوست؛ امورش شبيه به يكديگر و

[١] فقه السّنة، جلد ٢، صفحه ٢٣٠. (در اين زمينه روايات ديگرى در كتاب «مغنى ابن قدامه» و «نيل الأوطار شوكانى» نيز نقل شده است).

[٢] اين جمله، نشان مى‌دهد كه از ميان احتمالات سه گانه مزبور در مورد حمد، احتمال سوّم مناسب‌تر است.

[٣] «دهر» به گفته راغب در مفردات، در اصل اسمى است براى مجموع عمر جهان؛ سپس به معناى وسيع‌ترى كه عبارت از روزگار و زمان و تاريخ زندگى بشر است اطلاق شده؛ گاه به معناى مردم زمانه و گاه به معناى خالق زمان نيز به كار مى‌رود.