نمى‌گويم و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله همه اين‌ها را به من تعليم داد و از هلاكت آن كس كه هلاك مى‌شود و نجات آن كس كه نجات مى‌يابد و پايان اين امر (خلافت) مرا آگاه ساخته، (خلاصه) هيچ حادثه‌اى بر من نمى‌گذرد، مگر اين كه او آن را در گوشم فرو خوانده و علم آن را در اختيارم گذارده است».

(و الّذي بعثه بالحقّ، و اصطفاه على الخلق، ما أنطق إلّا صادقا، و قد عهد إليّ بذلك كلّه، و بمهلك من يهلك، و منجى من ينجو، و مآل هذا الأمر. و ما أبقى شيئا يمرّ على رأسي إلّا أفرغه‌ [١] في أذنيّ و أفضى به إليّ).

آيا تعليم پيامبر صلّى اللّه عليه و آله در مورد اين اسرار به صورت بيان جزئى و مشروح هر واقعه بوده يا اين كه آن حضرت، اصول و كلياتى به على عليه السّلام آموخت كه از هر بابى هزار باب گشوده مى‌شد و يا اين كه موارد، مختلف بود، گاه به اصول كلى قناعت مى‌كرد و گاه به جزئيات مى‌پرداخت؟ احتمال سوّم نزديك‌تر به نظر مى‌رسد.

اين مطلب دقيقا بر ما روشن نيست و خدا و رسولش از آن آگاه‌ترند؛ ولى اين قدر مى‌دانيم كه امام عليه السّلام در موارد مختلف پيش گويى‌هاى فراوانى نسبت به آينده كرده كه همه آن‌ها دقيقا واقع شد و نمونه‌هاى مختلفى از آن‌ها در خطبه‌هاى متعددى از نهج البلاغه بيان شده است كه اگر گرد آورى شود، خود كتاب جالب و پر معنايى خواهد شد.

البتّه همان گونه كه ذكر شد، هيچ يك از اين‌ها علم غيب ذاتى- مخصوص خداوند متعال است- نمى‌باشد؛ بلكه آموزه‌هايى است كه از آموزگار بزرگى همچون پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به آن حضرت رسيده و به تعبيرى كه در خطبه ١٢٨ گذشت «إنّما هو تعلّم من ذي علم» [٢] و از آن جا كه در بخش مهمّى از خطبه، امام عليه السّلام مردم را به ترك دنيا پرستى‌

[١] «أفرغه» از ماده «افراغ» در اصل به معناى ريختن مايه سيّالى از ظرف است؛ به گونه‌اى كه ظرف اوّل خالى شود سپس در معناى القاى مطالب مختلف به ديگرى به كار رفته است.

[٢] براى توضيح بيش‌تر در زمينه علم غيب و چگونگى علم پيامبران و امامان به جلد پنجم همين كتاب، صفحه ٣٦٦ رجوع فرماييد.