پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٧٦ - شرح و تفسير فرق مؤمن و منافق در اصلاح زبان است

متعال است.

در ادامه اين سخن در تأكيد همين مطلب مى‌فرمايد: «به خدا سوگند! باور نمى‌كنم بنده‌اى زبانش را حفظ نكند، به درجه‌اى از تقوا برسد كه به او سود نبخشد» (و اللّه ما أرى عبدا يتّقي تقوى تنفعه حتّى يخزن لسانه).

اين تأكيد امام عليه السّلام كه با سوگند به ذات پاك خدا مقرون شده، اشاره به آن چيزى است كه همه پويندگان راه حق و ارباب سير و سلوك قائل‌اند كه نخستين گام در اين راه را اصلاح زبان مى‌شمارند و تا كسى از اين گردنه صعب العبور نگذرد، هرگز به حقيقت تقوا و پرهيزكارى و قرب الى اللّه نخواهد رسيد.

سپس در ادامه سخن براى بيان اهمّيّت حفظ زبان، يكى از تفاوت‌هاى مؤمنان و منافقان را در همين موضوع بر مى‌شمرد و مى‌فرمايد: «زبان مؤمن، پشت قلب او قرار دارد و قلب منافق، پشت زبان اوست؛ چرا كه مؤمن هرگاه بخواهد سخنى بگويد نخست مى‌انديشد؛ اگر خير بود اظهار مى‌كند و اگر شرّ بود آن را پنهان مى‌سازد؛ ولى منافق آن چه بر زبانش جارى مى‌شود مى‌گويد؛ در حالى كه نمى‌داند كدام به سود اوست و كدام به زيان او» (و إنّ لسان المؤمن من وراء قلبه، و إنّ قلب المنافق من وراء لسانه:

لأنّ المؤمن إذا أراد أن يتكلّم بكلام تدبّره في نفسه، فإن كان خيرا أبداه، و إن كان شرّا واراه. و إنّ المنافق يتكلّم بما أتى على لسانه لا يدري ماذا له، و ماذا عليه).

به يقين، زبان هر كس در دهان اوست و قلب- خواه به معناى اين عضو مخصوصى كه در وسط سينه است تفسير شود و يا به معناى عقل- از زبانش جداست و ظاهرا ميان مؤمن و منافق، فرقى نيست؛ ولى در بيان حضرت، كنايه لطيفى است براى بيان اين معنا كه مؤمن، اوّل مى‌انديشد و سپس سخن مى‌گويد؛ ولى منافق؛ اوّل سخن مى‌گويد و سپس مى‌انديشد؛ همان گونه كه امام عليه السّلام در ادامه سخنش تفسير فرموده است.

قابل توجّه اين كه همين معنا در كلمات قصار امام عليه السّلام به صورت ديگرى ذكر شده‌