پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٨٣ - شرح و تفسير حضور در دادگاه الهى

يذهب اليوم بما فيه، و يجي‌ء الغد لاحقا به).

منظور از «فردا» فرداى مرگ و پايان عمر است كه اگر انسان آن را دور پندارد، در گرداب غفلت فرو مى‌رود و هنگامى كه آن را نزديك ببيند مراقب اعمال خويش و تسويه حساب و اداى حقوق و توبه از گناهان مى‌شود.

و به راستى پايان عمر دور نيست، حتى اگر انسان عمر طبيعى طولانى كند؛ چرا كه سال و ماه به سرعت مى‌گذرد و كودكان، جوان و جوانان پير مى‌شوند؛ ضمن اين كه حوادث غير منتظره توفان بلاها و بيمارى‌ها همواره در كمين عمرند و گاه در يك چشم بر هم زدن همه چيز پايان مى‌يابد.

بعضى از شارحان نهج البلاغه «غد» را در عبارت بالا به معناى فرداى قيامت تفسير كرده‌اند؛ گرچه آن هم نزديك است، ولى با توجه به جمله‌هاى بعد كه سخن از قبر است، معناى اوّل صحيح‌تر به نظر مى‌رسد.

سپس همگان را به تنهايى در قبر توجه مى‌دهد و مى‌فرمايد: «گويى هر يك از شما به سر منزل تنهايى و حفره گور خويش رسيده است. اى واى از آن خانه تنهايى و منزلگاه وحشت و جايگاه غربت» (فكأنّ كلّ امرى‌ء منكم قد بلغ من الأرض منزل وحدته، و مخطّ [١] حفرته. فيا له من بيت وحدة، و منزل وحشة، و مفرد غربة!).

ى، انسانى كه يك ساعت تنهايى را به آسانى تحمل نمى‌كرد و هميشه در جمع دوستان و بستگان و ياران مى‌زيست، هنگامى كه چشم از اين دنيا مى‌پوشد از همه دوستان و ياران و خويشان براى هميشه فاصله مى‌گيرد و در گورى سرد و تاريك و وحشتناك در تنهايى مطلق گرفتار مى‌شود و چه سخت و دردناك است؛ مگر اين كه‌

[١] «مخط» از ماده «خط» به معناى خط كشيدن و علامت گذارى كردن است؛ بنابر اين «مخط» كه اسم مكان است در خطبه مزبور به معناى جايگاهى است كه خط كشيده‌اند تا براى گور حفر كنند.