پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٣٠ - شرح و تفسير مسير حق را بشناسيد

الحرم‌ [١] كلّها، و شدّ بالإخلاص و التّوحيد حقوق المسلمين في معاقدها [٢]).

يك نگاه اجمالى به سراسر كتب فقه- از عبادات گرفته تا حدود و ديات- شاهد و گواه اين معناست كه اسلام، بيشترين اهمّيّت را براى حفظ حرمت و حقوق مسلمانان قائل شده است؛ تا آن جا كه امام كاظم عليه السّلام در مقابل كعبه ايستاد و فرمود: «ما أعظم حقّك يا كعبة و اللّه إنّ حقّ المؤمن لاعظم من حقّك؛ چه بزرگ است حق تو اى كعبه و به خدا سوگند! حق مؤمن از حق تو هم عظيم‌تر است». [٣] تعبير امام عليه السّلام به «شد بالاخلاص و التوحيد حقوق المسلمين» ممكن است اشاره به اين باشد كه انسان موحد و مخلص، كسى است كه حقوق مسلمين را رعايت كند. اين تفسير را بسيارى از شارحان نهج البلاغه و بزرگان ديگر پذيرفته‌اند. اين احتمال نيز داده شده كه هر مسلمانى به دليل اخلاص و توحيدى كه دارد بايد حقوقش محترم شمرده شود (در تفسير اوّل، اخلاص و توحيد صفت محافظين است و در تفسير دوّم، صفت حفظ شدگان). تفسير سوّمى نيز وجود دارد: منظور اين است كه احترام حقوق مسلمين، همسنگ و همطراز اخلاص و توحيد است. سپس در يك نتيجه‌گيرى مى‌افزايد:

«مسلمان كسى است كه مسلمانان از دست و زبان او در امان باشند؛ جز در آن جا كه حق اقتضا مى‌كند؛ آزار دادن مسلمان روا نيست جز به آن مقدار كه (به حكم خدا) واجب مى‌شود» ( «فالمسلم من سلم المسلمون من لسانه و يده» إلّا بالحقّ، و لا يحلّ أذى المسلم إلّا بما يجب).

اين نتيجه‌گيرى امام عليه السّلام نشان مى‌دهد كه تفسير اوّل از تفسيرهاى سه گانه‌

[١] «حرم» (به فتح راء) جمع «حرمت» به معناى احترام است و حرم (به ضم راء) جمع «حرام» به معناى ممنوع است و «احرام» جمع حرم (بر وزن قلم) به معناى ناحيه ممنوعه است.

[٢] «معاقد» جمع «معقد» (بر وزن مجلس) به معناى محل بستن چيزى است؛ همچون كمر كه كمربند بر آن مى‌بندند و در جمله ياد شده اشاره به پيوند حقوق مسلمانان با اخلاص و توحيد است.

[٣] بحار الانوار، جلد ٧١، صفحه ٢٢٧.