پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٣٦ - شرح و تفسير در برابر همه چيز مسئول هستيد

مبسوطى درباره اهمّيّت اين جمله و محتواى آن آورده‌ايم. [١] از آن جا كه اين سفر آخرت به گفته قرآن مجيد زاد و توشه‌اى مى‌طلبد و آن زاد و توشه تقواست‌ «وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى‌» [٢].

امام عليه السّلام در ادامه اين سخن همه مردم را به تقوا دعوت مى‌كند و مى‌فرمايد: «تقواى الهى پيشه كنيد؛ هم در مورد بندگان خدا، و هم شهرها و آبادى‌ها؛ چرا كه شما (در برابر همه اين‌ها) حتى سرزمين‌ها و چهارپايان مسئوليد» (اتّقوا اللّه في عباده و بلاده، فإنّكم مسؤولون حتّى عن البقاع‌ [٣] و البهائم‌ [٤]).

مفهوم تقوا در برابر بندگان خداوند روشن است و آن ترك آزار آن‌ها و حفظ حقوق و احترام به شخصيت آنان مى‌باشد و اما تقوا درباره بلاد، آن است كه در آبادى آن‌ها بكوشند و از تخريب و ويرانى بپرهيزند و اجازه دهند همه مردم از محيط سالم بهره گيرند و اما مسئوليت در برابر بهايم و چهارپايان اين است كه آن‌ها را بى‌جهت آزار ندهند و فوق طاعت‌شان بر آن‌ها بار نكنند و به نيازهاى آن‌ها از نظر غذا و آب و حتى پوشش لازم و نيز دارو و درمان به هنگامى كه گرفتار جراحتى مى‌شوند، رسيدگى كنند.

بعضى از شارحان نهج البلاغه، مسئوليت در برابر شهرها و بقاع را اين گونه تفسير كرده‌اند كه در بلاد كفر كه قادر به انجام دادن وظايف دينى خود نيستند مسكن نگزينند و خانه‌هاى پر زرق و برق و قصرهاى مجلّل براى خودنمايى و برترى‌جويى نسبت به ديگران بنا نكنند.

ولى صحيح‌تر در تفسير اين عبارات همان است كه بيان كرديم، شاهد اين سخن‌

[١] پيام امام امير مؤمنان عليه السّلام، جلد ٢، صفحه ١٦.

[٢] بقره، آيه ١٩٧.

[٣] «بقاع» جمع «بقعة» به معناى قسمتى از زمين است كه از اطراف آن متمايز باشد و در جمله مزبور به معناى هر گونه آبادى است.

[٤] «بهائم» جمع «بهيمة» به معناى حيوانات چهار پا است و درندگان و پرندگان را شامل نمى‌شود.