جعفر صادق عليه السلام كه فرمود: «به درستى كه خداى عز و جل دل‌هاى مؤمنان را آفريد، در بسته بر ايمان ...» تا آخر آنچه در حديث چهارم گذشت، مگر آنكه در اين حديث است كه: «آنها را به حكمت بگشايد».

باب در بيان تيرگى دل منافق، اگرچه زبان به او داده شده باشد و ...

١٨٥. باب در بيان تيرگى دل منافق، اگرچه زبان به او داده شده باشد و بيان روشنى دل مؤمن، و هر چند كه زبانش از بيان طلب نارسا باشد

٢٩٣٨/ ١. محمد بن يحيى، از احمد بن محمد، از ابن فضّال، از على بن عقبه، از عمر، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت كرده است كه گفت: روزى به ما فرمود كه: «مردى را مى‌يابى خطيب، بليغ، زبان‌آور، كه هيچ خطا نمى‌كند، و يك لام و واوى را غلط نمى‌گويد، و هر آينه دلش سخت‌تر است از روى تارى، از شب تيره و تار. و مردى را مى‌يابى كه نمى‌تواند به زبان خويش تعبير كند از آنچه در دل او است، و دلش مى‌درخشد، چنان كه چراغ مى‌درخشد».

٢٩٣٩/ ٢. چند نفر از اصحاب ما روايت كرده‌اند، از احمد بن محمد بن خالد، از پدرش، از هارون بن جهم، از مفضّل، از ابن سعد، از امام محمد باقر عليه السلام كه فرمود: «دل‌ها بر چهار قسم است: يكى دلى است كه در آن نفاق و ايمان است، و دويم دلى است كه سرنگون [است‌]، و سيم دلى است مُهر بر آن زده شده، و چهارم دلى است أَزْهَرْ و أَجْرَدْ». عرض كردم كه: ازهر چيست؟ فرمود كه: «در آن، مانند شكل چراغ است».[١]

تتمّه حديث، «امّا آن دلى كه بر آن مُهر زده شده، دل منافق است. و امّا دل روشن، دل مؤمن است كه اگر خدا به او عطا فرمايد، شكر كند، و اگر او را مبتلى گرداند، صبر كند. و امّا دل سرنگون، دل مشرك است» پس اين آيه را خواند كه: «أَ فَمَنْ يَمْشِي مُكِبًّا عَلى‌ وَجْهِهِ أَهْدى‌ أَمَّنْ يَمْشِي سَوِيًّا عَلى‌ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ»[٢]؛ «و امّا دلى كه در آن ايمان و نفاق است، ايشان، گروهى‌اند كه در طائف بودند. پس اگر دريابد يكى از ايشان را اجَلَشْ؛ يعنى مرگ به او برسد بر حالت نفاقش، هلاك گردد، و اگر او را بر ايمانش دريابد، نجات يابد».

[١]. و ازهر، به معنى روشن است و روشن‌كننده، و ماه و سفيدى روى، از كرم و جوانمردى. و اجرد، به معنى بى‌موى و بى‌گياه است. در اينجا كنايه است از سادگى و صافى دل.( مترجم)

[٢]. ملك، ٢٢. آيا كسى كه افتان و خيزان بر صورتش راه مى‌رود، رهيافته‌تر است، يا آن كه راست قامت و بر راه راست‌مى‌رود؟( مترجم)