آن، و به كسى كه اين قرآن بر او فرود آيد، بر آنان كه كافر شده‌اند. پس آن هنگام كه آمد ايشان را آنچه شناخته بودند، كافر شدند به آن. پس لعنت خدا و دورى از رحمت او بر كافران، كه به علم خود كار نكردند، و عناد و جحود ورزيدند». و حضرت فرمود: «پس اين، تفسير و بيان دو وجه جحود و انكار است.

و وجه سيم از كفر، كفر نعمت است. و آن قول خداى عز و جل است كه گفتار سليمان را حكايت مى‌فرمايد كه: «هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَ مَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ»[١]؛ يعنى: «اين استقرار و قرار گرفتن تخت بلقيس در نزد من، در مدّت چشم زدن من، از محض فضل پروردگار من است، تا بيازمايد مرا، كه آيا شكرگزارى مى‌كنم و آن را از محض فضل او مى‌دانم، يا ناسپاسى مى‌كنم بر آن (به اينكه خود را در آن مدخليّت مى‌دهم، يا در اداى شكر آن كوتاهى مى‌كنم). و هر كه سپاس‌دارى كند نعمت خدا را، پس جز اين نيست كه سپاس‌دارى مى‌نمايد از براى خود (چه شكر، باعث دوام نعمت و موجب زيادتى آن است). و هر كه كفران ورزد، پس به درستى كه پروردگار من بى‌نيازى است صاحب كرم (كه به شكرگزارى بندگان احتياج ندارد، و بر مستخفّان، با وجود كفران، بناى لطف و كرم دارد). و فرموده است كه: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ»[٢]- كه ترجمه آن گذشت، مگر آخر آن، كه ترجمه آن، اين است كه-: «و هر آينه اگر كافر شويد، به درستى كه عذاب و نكال من بسيار سخت است». و فرموده است كه:

«فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَ اشْكُرُوا لِي وَ لا تَكْفُرُونِ»[٣]؛ يعنى: «پس ياد كنيد مرا به طاعت و عبادت، تا ياد كنم شما را به ثواب و مغفرت. و شكرگزارى كنيد مرا به آن نعمت‌ها كه بر شما انعام كرده‌ام در دنيا و آخرت، و ناسپاسى مكنيد مرا به انكار نعمت و معصيت».

و وجه چهارم از كفر، ترك كردن آن چيزى است كه خداى عز و جل به آن امر فرموده، و آن قول خداى عز و جل است كه: «وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ* ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ إِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى‌ تُفادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ»[٤]؛ يعنى: و نيز ياد كنيد، اى بنى‌اسرائيل!

[١]. نمل، ٤٠.

[٢]. ابراهيم، ٧.

[٣]. بقره، ١٥٢.

[٤]. بقره، ٨٤ و ٨٥.