مداواى مجروحان اختصاص يافته بود و «كُعيبه» «١» دختر معد بن عتبه مسئوليت آن را برعهده داشت و به معالجه و پرستارى از ايشان مى‌پرداخت، از جمله، سعد بن معاذ كه در كنار خندق مجروح شده بود، در همان خيمه بسترى بود. «٢» طبرى در گزارش برخى از روزهاى سرنوشت‌ساز جنگ قادسيه چنين مى‌نويسد:
«مسلمانها كشته‌هاى خود را محافظت نموده و پشت سر خود قرار دادند. امدادگران كه عهده‌دار جمع شهدا بودند، كشته‌ها را به سوى محلّ دفن انتقال داده و مجروحان را به پيش زنها [كه معالجه و مداواى آنها را به عهده داشتند] منتقل مى‌كردند، و مسئوليت اين امر با شخصى به نام حاجب بن زيد بود». «٣» از اين نقل تاريخى همچنين استفاده مى‌شود كه مسلمانان اين‌گونه امور را وظيفه خود مى‌دانستند و در حدّ امكان تشكيلاتى نيز براى اين امر به‌وجود مى‌آوردند.
رسيدگى به وضع مجروحان، هم يك وظيفه دينى و مقتضاى برادرىِ اسلامى است و هم وظيفه حكومتى و دولتى. آن مقدار كه دولت از امكانات برخوردار باشد وظيفه دارد براى انتقال و معالجه مجاهدان فى سبيل اللّه اقدام كند. در برخى موارد اين امكانات منحصراً در اختيار حكومت است و بدون سازمان و تشكيلات نمى‌توان اقدام مؤثّرى در اين زمينه انجام داد، مثل آنچه امروزه در خط مقدّم جنگها براى نجات جان مجروحان انجام مى‌شود. از اين رو، وظيفه دولت و متصدّيان امر جهاد در اين زمينه سنگين است، بخصوص با توجّه به اهميّت و ارزشى كه اسلام براى نجات جان انسانها قائل است. از سيره رسول خدا هم- طبق آنچه اشاره كرديم- معلوم مى‌شود كه با همه كمبودهاى موجود در آن زمان، به اين امر توجّه مى‌شده و اقداماتى در اين زمينه انجام مى‌گرفته است.
مردم نيز چه خويشاوندان مجروحان و چه ديگران در اين باره وظيفه دارند و آنچه حكومت انجام مى‌دهد، موجب سقوط تكليف از ديگران نمى‌شود. كوشش در نجات جان‌