اگر برجسته‌ترين شعار اعتقادى و عملى حج، توحيد است و نشانه از توحيد ابراهيمى دارد پس اذان برائت نيز كه بايد در دل حج انجام گيرد و صيغه‌اى از اين مقوله دارد با اين تفاوت كه برائت به بعد منفى توحيدى و بخش نخستين آن يعنى «لا اله» مربوط مى‌باشد.

ه‌ -

توصيف حج به صفت اكبر معانى مختلفى مى‌تواند داشته باشد [١] ولى نكته قابل توجه در رابطه با برائت ارتباط اعلان برائت با حج اكبر مى‌باشد، كه بيان كننده نوعى تكريم و اهميت اين عمل توحيدى مى‌باشد. گويى كه عظمت حج اكبر با اذان برائت تكميل و تعميق مى‌يابد. [٢]

و -

مضمون اذان برائت با توجه به تعبير (أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ) اشاره به آن دارد كه اصل توحيدى برائت از مشركان را نبايد يك عمل مقابله به‌مثل يا انتقامجويانه پيامبر (ص) در برابر رفتار ظالمانه قريش و مشركان تفسير نمود بلكه اين يك اصل جاودانه اسلامى است كه خدا خود آن را مقرر فرموده و برائت از مشركان قبل از هر كس به خدا مربوط مى‌شود، يعنى اين خداست كه خود از مشركان برائت مى‌جويد تا راه، رسم و شيوه سياسى اسلام و مسلمانان را روشن سازد. [٣]

ز -

اين آيه مانند آيه اول سوره برائت به وضوح بيان كننده فلسفه سياسى اسلام در رابطه با دشمنان و بيانگر خط مشى كلى سياست خارجى جهان اسلام با جهان كفر مى‌باشد.

فلسفه، خط مشى و ركنى كه در تبيين نظريه و ديدگاه اسلام در انديشه سياسى خلاصه نمى‌شود بلكه بايد سياستگذارى و برنامه عملى نيز به دنبال داشته باشد. سياست و برنامه‌اى كه با تعبير رساى (أَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ) شباهت و متناسبى نيز داشته باشد.

٣. بجز دو آيه اول و سوم سوره برائت آيات ديگرى از قرآن كه بيانگر رابطه عمومى جامعه اسلامى و جامعه كفر و نيز روابط سياسى دارالاسلام و دارالكفر [٤] را بيان مى‌كند و «ولايت» [٥] ، (وَ لا [٦] ٤ [٨] ; تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَ لاٰ نَصِيراً)«ركون»٦، (وَ لاٰ تَرْكَنُوا إِلَى اَلَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ اَلنّٰارُ) «تولى» [٧] ،

«و من يتولهم منكم فهو منهم»

«سبيل»٨، (لَنْ يَجْعَلَ الله لِلْكٰافِرِينَ عَلَى اَلْمُؤْمِنِينَ‌

[١] . رك: تفسير روح البيان، ج ٣ ص ٣٨٤، تفسير طبرى، ج ١٠ ص ٤٩ و تبيان، ج ٥ ص ١٧٠.

[٢] . همان و تفسير الدرالمنثور، ج ٣ ص ٢٠٩.

[٣] . رك: تفسير فخر رازى، ج ١٥ ص ٢٢٠ و تفسير جامع قرطبى، ج ٣ ص ٣١١.

[٤] . رك: فقه سياسى، ج ٣، از همين قلم.

[٥] . نساء، آيه ٨٩.

[٦] . هود، آيه ١١٣.

[٧] . مائده، آيه ٥١.

[٨] . نساء، آيه ١٤١.