بنابراين، جهاد به عنوان يك نهاد تأسيسى در اسلام به برخورد مسلحانه سازمان يافته‌اى اطلاق مى‌شود كه توسط دولت اسلامى (امامت) رهبرى گردد، ولى در عين حال در يك توسعه مفهومى به عمليات مسلحانه به منظور دفاع فردى يا گروهى بدون سازماندهى و يا بسيج از طرف دولت (امامت) نيز جهاد اطلاق شده است همانطور كه در مورد امر به معروف و نهى از منكر و تهذيب نفس و هر نوع عمل مشقت بارى كه در راه انجام فرمان خدا انجام مى‌گيرد جهاد گفته مى‌شود، ولى اگر دفاع با اقدامات دولت (امامت) همراه باشد، جهاد بر آن صادق خواهد بود.

با وجود اين توضيح نهاد اسلامى جهاد با تعريف حقوقى جنگ به معنى رابطه خاص دولت با دولت انطباق كامل ندارد، زيرا اگر از يك طرف دولت را عامل به جهاد بدانيم بى‌شك در مقابل جهاد لازم نيست دولت باشد و به مخاصمات مسلحانه مسلمانان با سازماندهى، فرماندهى و نظارت دولت (امامت) در برابر اشخاص دشمن هرچند عملياتشان غيردولتى باشد، جهاد اطلاق مى‌گردد.

از برخى از متون روايى مانند پاسخ امام سجاد (ع) به حسن بصرى كه امام (ع) را به جهاد دعوت مى‌نمود استفاده مى‌شود كه جهاد تنها در مورد كسانى صادق است كه شرايط لازم و مذكور در آيه [١] ١٢ سوره توبه را احراز كرده باشند.١

حداقل، صفات مذكور در آيه در مورد فرماندهان و مدبران عمليات جنگى صادق باشد بويژه صفت: (وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ) كه تنها در مورد دولت (امامت) قابل صدق مى‌باشد.

از آن‌جا كه جنگ حوادث ناگوار غيرقابل پيش‌بينى به همراه دارد و برخى موارد آثار قابل پيش‌بينى آن امكان كنترل ندارد، از اين رو فرماندهى جنگ بايد از علم و درايت و كفايت لازم برخوردار باشد تا امكان جلوگيرى از حوادث ناخواسته و قهرى ظلمانه و به دور از حق و

[١] . موثقه سماعه عن على بن موسى الرضا (ع) قال لقى عباد البصرى على بن الحسين (ع) فى طريق مكه فقال له: تركت الجهاد و صعوبته و اقبلت على الحج و لينته ان الله عزوجل يقول: (ان‌الله اشترى من المؤمنين انفسهم و اموالهم بان لهم الجنه يقاتلون فى سبيل الله فيقتلون و يقتلون و عداً عليه حقاً فى التوراة و الانجيل و القرآن و من اوفى بعهد اللّه فاستبشر و اببيعكم الذى بايعتم به و ذلك هو الفوز العظيم) فقال له على بن الحسين (ع) اتمم الآيه فقال: (التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ) فقال له على بن الحسين (ع) اذا رأيتنا هولاء الذين هذه صفتهم فالجهاد معهو افضل من الحج. (وسائل الشيعه ج ١١ ص ٣٣).