رويه مسلمانان در صدر اسلام اين بود كه از كشتن مردم عادى كه در جنگ نقشى نداشته خوددارى مى‌نمودند [٢] و فرماندهان طى دستور صريح جنگى بر آن تأكيد مى‌ورزيدند؛ [٣] خليفه دوم در يكى از اين موارد نوشت:

«اتقوالله فى العلاحين الذين لايبغون لكم الحرب»

(از تعرض به كشاورزان كه دنبال جنگ با شما نيستند بپرهيزيد. [٤]

صاحب جواهر در رد اين استدلال مى‌نويسد: اين گونه رويه نمى‌تواند حجت و دليل فقهى تلقى شود، به‌علاوه با عموماتى چون: (فَاقْتُلُوا اَلْمُشْرِكِينَ)‌ [٥] و اطلاقاتى مانند: (أُذِنَ لِلَّذِينَ يُق¤ [٨] ;اتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا)٦ سازگار نيست. [٧]

ب -

رواياتى كه از جنگ با كسانى كه نمى‌جنگند نهى مى‌كند را در بحث آينده گفتگو خواهيم كرد.

در هر حال فقهاى زيدى، حنفى، مالكى و حنبلى در مصونيت اين گروهها اتفاق نظردارند٨ و شافعى هم بنابر يكى از دو قولى كه به وى نسبت داده شده نظر موافق دارد. [٩]

اكثر فقهاى شيعه به موارد نامبرده ا شاره‌اى ننموده و تنها به ذكر دو نكته در اين مورد اكتفا كرده‌اند:

الف -

نقد دلايل فقهاى اهل سنت همانطور كه از جواهر الكلام در مورد دليل اول نقل گرديد.

ب -

كليه كسانى كه به نحوى در جنگ شركت داشته و به تعبير آنان

«ان كان ذا رأى و قتال»

مؤثر در جنگ باشند فاقد مصونيت هستند. [١٠] اين بحث را در صفحات بعد دنبال خواهيم نمود.

[١] . همان، ص ٧٦ و ٧٧ و سنن بيهقى، ج ٩ ص ٩٠ و سنن ابى داود، ج ٣ ص ٥٢.

[٢] . سنن بيهقى، ج ٩ ص ٩١.

[٣] . دكتر وهبة الزحيلى، آثار الحرب فى‌الاسلام، ص ٤٩٦.

[٤] . سنن بيهقى، ج ٩ ص ٩١ و كنز العمال، ج ٢ ص ٢٩٦.

[٥] . توبه، آيه ٥.

[٦] . حج، آيه ٣٩.

[٧] . رك: جواهر الكلام، ج ٢١ ص ٧٧.

[٨] . رك: دكتر وهبة الزحيلى، آثار الحرب فى‌الاسلام، ص ٤٩٧.

[٩] . الام، ج ٤ ص ١٥٧.

[١٠] . جامع المقاصد، ج ٣ ص ٣٨٥ و جواهر الكلام، ج ٢١ ص ٧٧.