بسيارى، پيدايى تمدنها را از آثار جنگ به شمار آورده و پيشرفت علم و صنعت را مرهون تلاشهاى فشرده و سازمان يافته دانشمندان در صنايع نظامى و تحقيقات در زمينه كاربردهاى تسليحاتى دانسته‌اند و در مورد تمدن كنونى غرب نيز توسعه تكنولوژى معاصر را بويژه در صنايع مادر و الكترونيك از رهاوردهاى دو جنگ جهانى شمرده‌اند.

ارزيابى و مقايسه كشتار ميليونها انسان و ويرانيهاى ناشى از اين جنگها با خدمتى كه از طريق توسعه صنايع نظامى به پيشرفت علم و تمدن شده، با توجه به اين نكته كه هر دو اين نوع آثار به‌دست جنگ افروزان پديد آمده است، نياز به دقت، ظرافت فكرى، تجزيه و تحليل طولانى دارد كه در حوصله اين مختصر نمى‌گنجد.

اما اگر در اين ارزيابى، اهداف و نتايج در رابطه با يكديگر ديده شوند، بى‌شك نتيجه‌گيرى آسان خواهد بود.

مشكل اين ارزيابى از آنجا ناشى مى‌شود كه در دو جنگ بين‌المللى، دستيابى به توسعه علم و صنعت توسط دولتهايى امكان‌پذير شد كه جنگى نامشروع، بى‌رحمانه، كور و تجاوزكارانه‌اى را بر عليه تمامى بشريت براه انداختند و در چنين شرايطى فرض يك وضعيت مطلوب و ره‌آوردى سازنده ناشى از جنگ امرى به دور از واقعيتها و مخالف

[١] . رك: اللهوف، ص ٣٣ و تحف‌العقول، ص ١٧٦ و تاريخ طبرى، ج ٦ ص ٢٢٩.