. و جهاد با سردمداران استكبار و قدرتهايى است كه خود را تابع مقررات و تعهدات ندانسته و به‌جاى الزام و احترام به تعهدات و قراردادهاى بين المللى از آن به عنوان وسيله‌اى براى استثمار و اعمال سلطه با ملتها و دولتهاى ضعيف استفاده مى‌كنند.١(فَقٰاتِلُوا أَئِمَّةَ اَلْكُفْرِ إِنَّهُمْ لاٰ أَيْمٰانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ‌).

اين دو نوع جهاد از نظر ماهيت شباهتى با آنچه كه در مباحث حقوق بين الملل معاصر از آن به عمليات مسلحانه تلافى جويانه تعبير مى‌شود دارد.

شارل روسو اقدامات تلافى جويانه را چنين تعريف مى‌كند: [٢] «عبارت از اعمال فشارى است كه خارج از قواعد معمول حقوق بين الملل به وسيله يك دولت به دنبال اعمال غير مشروع دولت ديگر كه به ضرر او انجام گرفته صورت مى‌پذيرد و منظور از آن اقدامات وادار كردن دولت خاطى به اجراى قواعد حقوقى است به عنوان مثال مى‌توان قصور در انجام تعهدات قراردادى را موجب اقدامات تلافى جويانه دانست».

هر دو مورد جهاد كه بدان اشاره شد مى‌تواند از مصاديق سرپيچى از انجام تعهدات ناشى از قرارداد باشد و در اين دو نوع جهاد گرچه اقدام يك طرفه انجام مى‌پذيرد لكن در حقيقت عكس العمل يك عمل نامشروع است كه انجام گرفته و يا در شرف انجام گرفتن مى‌باشد و توجيه منطقى آن، وادار كردن طرف مقابل به التزام به تعهدات حقوقى خود مى‌باشد و به همين دليل مى‌توان گفت كه اين‌گونه موارد جهاد مقطعى و موقت بوده و با جبران و بازگشت به تعهدات و تحقق نوعى تنبيه و مجازات پايان مى‌پذيرد [٣] و در صورت ادامه تخلف و نقض تعهد توسط طرف خاطى ادامه جنگ و مسؤوليتهاى ناشى از گسترش آن بر عهده طرف خاطى خواهد بود.

در عين حال دولت اسلامى مى‌تواند با بررسى مقتضيات و ماهيت اقدامات انجام گرفته بجاى استفاده از شيوه تلافى مسلحانه از روشهاى ديگر تلافى جويانه كه حالت بازدارنده دارد استفاده نمايد.

٩. جهاد و روشهاى مقابله به‌مثل

مشروعيت مقابله به‌مثل در عمليات رزمى و مسلحانه در جهاد، كه بنابر نص صريح قرآن

[١] . توبه، آيه ١٢.

[٢] . رك: شارل روسو، حقوق مخاصمات مسلحانه، ج ١ ص ١٦.

[٣] . تعبير به «لعلهم ينتهون» در آيه ١٢ سوره توبه مى‌تواند اشاره به اين نكته باشد.