در هر حال جنگهايى چون جهاد با مدعيان ثبوت و مرتدين كه در تاريخ اسلام سابقه دارد [١] و نيز در مواردى كه دولت اسلامى وجود نداشته باشد در صورت امكان سازماندهى و بسيج نيروهاى رزمنده مسلمان، وجوب جهاد ساقط نمى‌گردد.

[٢] . خصوصيات عمليات

در اين رابطه آيا به كارگيرى سلاح را بايد به عنوان يك عنصر ثابت در مفهوم جهاد منظور نمود يا آن را به عملياتى چون جنگ سرد، و جنگ روانى، كنترلهاى خصمانه نظامى، سياسى و اقتصادى و تحريمهاى خسارتزا نيز توسعه داد؟

در صورت محدود دانستن جهاد به عمليات خصمانه توأم با سلاح آيا در تحقق مفهوم جنگ حدوث آثارى چون جرح، قتل، تخريب و نابود كردن امكانات دفاعى لازم است‌؟ يا بدون اين آثار نيز جهاد مى‌تواند مفروض گردد.

در جنگهايى كه طرفين درگير از وسايل دفاعى مناسب با ابزار جنگى طرف مقابل برخوردارند ممكن است هيچ‌گونه حادثه غير طبيعى جز به كارگيرى سلاح رخ ندهد حتى ممكن است اين نوع درگيرى و خصومت مسلحانه فاتح نيز نداشته باشد. در اين صورت جنگى رخ داده است ولى عملياتى كه موجب مسؤوليت و مقررات حقوق گردد بوقوع نپيوسته است.

ظاهر تعريفى كه فقهاى شيعه مانند صاحب جواهر از جهاد ارائه داده‌اند٢ نشان مى‌دهد كه اقدام به جنگ با دشمن و اعلام آمادگى رزمى كه مستلزم بذل جان و مال است در صدق عنوان جهاد كافى است.

چنانكه هر نوع اقدام خصمانه و آغاز درگيرى و تهاجم نظامى از طرف دشمن به معنى

[١] . مانند مسليمه بن شمامه كه در عصر پيامبر اسلام (ص) ادعاى نبوت نمود و پيامبر اكرم (ص) بطلان وكذب وى را آشكار نمود و در دوران خليفه اول توسط خالد بن وليد به قتل رسيد.

طليحه بن خويلد نيز مدتى ادعاى ملاقات با جبرئيل مى‌نمود كه توسط مسلمانان تحت تعقيب قرار گرفت و به شام گريخت و سپس توبه نمود و در جنگ نهاوند شركت كرد و در سال ٢١ ه‌. ق به شهادت رسيد. رك: دكتر وهبة‌الزحيلى، آثار الحرب فى‌الاسلام، ص ٣٨.

[٢] . الجهاد و شرعاً بذل النفس و ما يتوقف عليه من المال فى محاربه المشركين او الباغين على وجه‌مخصوص او بذل النفس و المال و الوسع فى اعلاء كلمه الاسلام و اقامه شعائر الايمان. (جواهرالكلام، ج ٢١ ص ٣).