بررسى و مقايسه اين دو اثر و نتيجه جهاد نشان مى‌دهد كه اثر دوم بسى ارزشمندتر و قابل دسترس‌تر مى‌باشد. زيرا در يك عمليات دفاعى ممكن است نتيجه آن پيروزى بر خصم مهاجم نباشد و چه بسا، شكست نظامى نيز همراه داشته باشد ولى به‌دست آوردن اثر دوم بويژه در شرايط شكست نظامى امكان‌پذير و اطمينان‌بخش است، به‌طوريكه مى‌تواند حتى خسارتهاى ناشى از شكست در جهاد را نيز جبران نمايد.

كشور اسلامى ايران در طى هشت سال دفاع مقدس در برابر جنگ تحميلى گرچه به‌ظاهر به پيروزى نظامى چشمگيرى نرسيد و دشمن متجاوز پس از پايان جنگ نيز توانست به حيات تجاوزكارانه خود ادامه دهد، اما آثار باشكوه و ارزشمندى كه از بعد دفاعى و توان رزمى در كشور به وجود آمد نظام اسلامى را براى سالهاى متمادى بيمه كرد و توان مقاومت در برابر تهاجمهاى احتمالى در آينده را تضمين نمود.

يكى از معانى محتمل آيه: (وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰى لاٰ تَكُونَ فِتْنَةٌ‌)١ نيز همين نكته اساسى در آثار جهاد مى‌باشد.

كلمه «حتى» در لغت غرب به معنى پايان يك امر به كار مى‌رود و بيشتر، معنى علت غايى از آن استفاده مى‌شود كه بنابراين معنى، در آيه مذكور جلوگيرى از فتنه (تهاجم و تعرض دشمن، بحرانهاى ناشى از تحرك دشمنان مهاجم) به عنوان هدف و انگيزه جهاد آمده است. [٢]

لكن گاه كلمه «حتى» به معنى فايده و نتيجه نيز به كار مى‌رود، چنانكه كلمه «لام» نيز چنين مى‌باشد.

در آيه: (فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً) [٣] معنى كلمه «لام» نمى‌تواند تعليل و هدف باشد. زيرا انگيزه و هدف فرعون و همسرش از گرفتن بسته حاوى كودك از رود نيل اين نبود كه در آينده به عامل تشويش خاطر، اضطراب و نگرانى نسبت به تداوم قدرت و حاكميت خويش دست يابند بلكه آنها مى‌خواستند با گرفتن كودك از نيل به زندگى خود طراوت، اميد و آرامش بيشترى ببخشند.

[١] . بقره، آيه ١٩٣.

[٢] . در اين صورت «حتى» به معنى لام تعليلى بوده و مفاد آيه فوق مانند مفاد آيه: «و اعدوا لهم... ترهبون به عدوالله و عدوكم» بيان علت و هدف خواهد بود.

[٣] . قصص، آيه ٨.