بجز مواردى كه در زمينه جهاد تدافعى بيان شد، اسلام انگيزه‌هاى ديگرى را نيز به عنوان مجوز منطقى براى اعلان جهاد مى‌شناسد كه ما در اينجا به نام جهاد تهاجمى و رهايى بخش، آن را از ديدگاه قرآن مورد بررسى قرار مى‌دهيم.

در آغاز بايد به اين نكته توجه كافى مبذول داشت كه قرآن - در همان حال كه جنگ را در مواردى تجويز مى‌كند - شيوه مسلمانان مجاهد، رزمنده و پرهيزكارانى را كه پرچم پيكار رهايى بخش را به دوش مى‌كشند، اين چنين توصيف مى‌كند:

(تِلْكَ اَلدّٰارُ اَلْآخِرَةُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِينَ لاٰ يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي اَلْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ اَلْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ‌). [٢]

«اين جهان آخرت و سعادت ابدى را براى كسانى قرارداده‌ايم كه آرمانها و مقاصد سلطه‌جويانه و تبهكارانه را در زمين دنبال نكنند و سرانجام موفقيت‌آميز، از آن متقين است».

اهمّ انگيزه‌ها و عوامل جهاد ابتدايى و تهاجمى از اين قرار است:

١. آزاد كردن ملتها و توده‌هاى مردمى كه از شرايط آزاد انديشيدن و آزاد قضاوت كردن و بالاخره انتخاب آزاد نمودن محرومند و موانع وعده‌ها و دشواريهايى بر اثر سلطه قدرت‌مندان و دولتمردان در راه درك حقايق و رسيدن به واقعيت بر سر راهشان قرارگرفته است. و نيز به منظور هموار كردن راه حقيقت‌يابى و نفى تحميلها و استضعافهاى فكرى و آماده كردن زمينه رشد آگاهيها و شكوفايى انديشه‌ها.

(وَ قٰاتِلُوهُمْ حَتّٰى لاٰ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَ يَكُونَ اَلدِّينُ لِلّٰهِ فَإِنِ اِنْتَهَوْا فَلاٰ عُدْوٰانَ إِلاّٰ عَلَى اَلظّٰالِمِينَ‌). [٣]

«بجنگيد با دشمنان تا فتنه‌ها ريشه‌كن شود و عقيده آزاد و براى خدا گردد. هرگاه دست از

[١] . تمدن اسلام و عرب، ص ١٤٧ و ١٤٨.

[٢] . قصص، آيه ٨٣.

[٣] . بقره، آيه ١٩٣.