٢. جهاد بايد تا آنجا كه ممكن است سود معنوى دو طرفه داشته باشد. وقتى دشمن در گمراهى خود كشته مى‌شود، اين جهاد فقط براى مجاهدان سود مى‌بخشد. اما اگر امكان آن بود كه در سايه جهاد مقدس، دشمن زنده بماند و هدايت شود، البته كه اين بهترين خواهد بود.

«و ذلك احب الى من ان اقتلها على ضلالها».

٣. كلمه «تعشو» از عشوه با فتح و ضم به معنى راه‌يابى و نور كم و ديد ضعيف، در كلام امام (ع) بيانگر اين حقيقت است كه هر انسان، در هر شرايط امكان هدايت را دارد و براى او در هر حال ديد ولو ضعيفى كه با آن حقيقت را بيابد باقى مى‌ماند. پس نبايد از هدايت گمراهان در هيچ حالى مأيوس بود.

مفهوم سخن امام (ع) در برترى هدايت بر كشتار، نشان مى‌دهد كه اگر جهادى انجام مى‌گيرد الزاماً از ديدگاه امام بايد ارزش هدايتى داشته باشد.

. حفظ اصول و مقررات عمومى:

هنگامى كه اصول زير پاگذارده، قوانين ناديده گرفته، مرز حدود مقررات شكسته شود و اصل اباحه اساس خود كامگى گردد؛ در واقع انسان، جامعه و روابط بشرى در مخاطره جدى قرار گرفته است. چنانكه امام (ع) مى‌فرمايد:

«و أما ما سألت عنه من رأيى فى القتال، فان رأيى قتال المحلين حتى ألقى الله، لا يزيدنى كثرة الناس حولى عزة، و لا تفرقهم عنى وحشة، و لا تحسبن ابن أبيك - و لو أسلمه الناس - متضرعاً متخشعاً، و لا مقرا للضيم واهناً، و لا سلس الزمام للقائد و لا وطىء الظهر للراكب المتقعد».

[١]

«و اما در مورد آنچه سؤال كردى و نظر من را در زمينه جنگ پرسيدى. البته نظر من مبارزه يا جنگيدن در برابر كسانى است كه حدود را مى‌شكنند و به اصول و مقررات احترام قائل نيستند؛ تا آنجا كه خدا را ملاقات كنم. در اين راه نه فزونى مردم برگرداگردم بر عزت و غرورم مى‌افزايد و نه پراكندگى آنان و تنها ماندنم مرا به وحشت مى‌افكند. درباره فرزند پدرت گمان مبر گرچه مردم تنهايش بگذارند كه در برابر دشمن سر تسليم فرو آورده و خضوع كند و ستم‌كشى و رضايت به ظلم پيشه كند. نه سستى و ضعف نشان دهد و نه به راحتى و سهولت لجامش را به‌دست دشمن بسپرد و پشتش را براى دشمن كه به سواركشى خوگرفته هموار سازد».

بى‌تفاوت نشستن در برابر كسانى كه حرمت حدود و قوانين را پاس نمى‌دارند و هرج و

[١] . نهج البلاغه، نامه ٣٦.