لكن در ديدگاه فقهى، اقدامات خصمانه و مسلحانه هرچند توسط اشخاص انجام گيرد عمل متقابل توسط نيروهاى مسلمان مصداق جهاد تلقى شده و همه آثار حقوق جهاد را به دنبال خواهد داشت.

بيشتر فقها در تعريف جهاد به نوعى آن را شامل بغاة (شورشيان بر عليه امام) دانسته [١] و به دنبال كلمه كفار جمله «و من جرا مجراهم» را اضافه نموده‌اند. [٢] چنين تعريف عامى از جهاد نشان دهنده آن است كه جهاد در مورد اشخاص نيز صادق مى‌باشد چنانكه دشمن مى‌تواند از كفار و يا مسلمانان ياغى باشد.

در نگاه حقوقى معاصر گرچه مخاصمات مسلحانه از نوع شخصى يا گروهى و بين اشخاص و گروهها با دولت به عنوان موضوع مسؤوليتهاى بين المللى تحت عنوان جنگ منظور نگرديده لكن تعميم مسأله حقوق بشر به سطح بين المللى كه مستلزم توسعه مسؤوليتهاى ناشى از نقض حقوق بشر در درگيريهاى مسلحانه داخلى است با توجه اشتراك ماهوى مسؤوليتهاى ناشى از جنگ و نقض حقوق بشر در درگيرى مسلحانه داخلى موجب مى‌گردد كه تفكيك اين دو نوع مسؤوليت در برخورد حقوقى در سطح بين المللى فاقد منطق و ارزش حقوقى باشد. زيرا محكوم كردن توسل بزور و مسؤوليت اقدام به جنگ به خاطر نقض حقوق اساسى ملتهاست و حقوق اساسى ملتها و حقوق عمومى و حقوق بشر بر مبنا و منشأ حقوقى واحدى استوار مى‌باشند.

٤. عناصر معنوى در تعريف جهاد

در تعريف جهاد عنصر معنوى قصد و انگيزه از نقش مؤثرى برخوردار است و هر نوع اقدام مسلحانه بر عليه دشمن نمى‌تواند عنوان جهاد به خود بگيرد.

فقهاى اسلام جهاد را در رديف عناوين عبادى چون نماز، روزه و حج آورده‌اند و عليرغم سياسى بودن موضوع آن، لكن در تقسيم‌بندى موضوعى فقه در بخش عبادات آورده‌اند و معنى اين رده‌بندى آن است كه يكى از مقدمات جهاد عنصر معنوى قصد قربت و نيت انجام نبرد مسلحانه براى مقاصد الهى است به‌طورى كه عمليات نظامى بر عليه دشمن بدون چنين قصد و انگيزه‌اى عنوان جهاد را نخواهد داشت.

[١] . رك: جواهر الكلام، ج ٢١ ص ٣.

[٢] . جامع المقاصد، ج ٣ ص ٣٦٥.