بدون ترديد رزمنده‌اى كه در جهاد شركت مى‌كند و براى پيشبرد اهداف خاص از سلاح و زور استفاده مى‌كند ذهنيتى خاص نسبت به مسائل جهان، انسان و جامعه دارد و اين زمينه‌هاى فكرى است كه او را پس از مأيوس شدن از بهره‌گيرى از راههاى مسالمت‌آميز ناگزير از استفاده از سلاح مى‌كند.

اين عنصر كه از آن به زمينه‌هاى ذهنى و فكرى تعبير مى‌شود چيزى غير از انگيزه و هدف و غايت و نتايجى كه جهادگر بر اساس آنها در جبهه نبرد مسلحانه شركت مى‌جويد.

اين عنصر در حقيقت مجموعه‌اى از باورها، افكار، آراء و آرمانهاى فكرى است كه به انگيزه و هدف و غايت جهاد در ذهن رزمنده، شكل مى‌دهد و براى مجاهد، اسلام تبلور اين همه باورها و انديشه‌ها و آرمانهاست.

بنابراين به‌طور مثال مزدورانى كه بدون داشتن چنين زمينه‌هاى ذهنى، يعنى غيرمسلمانان كه صرفاً براى دستيابى به فرد و يا امتيازاتى كه به‌دست مى‌آورند در جبهه نبرد جهاد شركت مى‌كنند از مجاهدان محسوب نخواهند شد؛ گرچه حضور آنها در جبهه در صورتى‌كه عناصر لازم براى جهاد وجود داشته باشد، وضعيت جهاد را تغيير نخواهد داد.

بنابراين شاخص در جهاد مسأله دو نيرو مسلحانه، خلاصه نمى‌شود بلكه رزمنده مسلمان با يك فكر سازمان يافته و آرمان از پيش تعيين شده از طريق يك عمل تغيير دهنده خواهان تحول مطلوب و منطبق با اصول اعتقادى و طرح آرمانى است و اگر به عناصر مادى چون سلاح متوسل مى‌شود بدان جهت مى‌باشد كه راه ديگرى را در يك جستجوى همه جانبه نيافته است و عناصر عينى و مادى الزاماً بايد بيانگر آن مجموعه سازمان يافته ذهنى و طرحهاى فكرى آرمانى رزمنده مجاهد باشد و بدون تطابق اين دو عنصر ذهنى و مادى، جهاد به مفهوم اسلامى تحقق نخواهد يافت.

برخى از صاحب‌نظران در حقوق بين الملل مانند ژرژ سل به اين نكته توجه نموده و در تعريف جنگ به آن اشاره كرده و از زمينه‌هاى ذهنى و فكرى به صلاحيتهاى از پيش تعيين شده تعبير نموده است. [١]

٨. جهاد و اقدامات تلافى‌جويانه

از جمله موارد و اقسام جهاد چنانكه در مباحث آينده توضيح آن خواهد آمد «انباذ» [٢] (وَ إِمّٰا

[١] . همان، ص ١٥.

[٢] . انفال، آيه ٥٨.