از انتساب اذان به خدا و رسولش چنين استنباط مى‌شود كه اذان برائت يك حكم اعتقادى حرف و يا يك فرمان اجرايى رسول خدا (ص) نيست، اين اصلى است دو بُعدى كه هم به عنوان يك اصل ثابت اعتقادى به خدا منسوب مى‌باشد و هم به عنوان يك حكم شريعت و يك شعار اجرايى كه به پيامبر (ص) مربوط مى‌گردد و جنبه توحيدى و بُعد شريعتى آن قابل تفكيك نيستند.

ج -

در آيه اول سوره برائت مخاطبين برائت كسانى بودند كه مشرك و عهدشكن بودند ولى در اين آيه مخاطب اذان برائت همه مردمند كه بايد از اين اصل اسلامى آگاه باشند كه اين يك خط مشى اصولى اسلام و يك استراتژى درازمدت مى‌باشد.

گويى دو نوع برائت لازم است. نخست برائتى كه به خود مشركان بايد اعلام شود و برائت ديگرى كه به‌طور فراتر همه جهانيان بايد از آن آگاه باشند.

د -

اذان برائت از آن چنان اهميتى برخوردار مى‌باشد كه بايد در روز حج و در لابلاى مراسم آن انجام گيرد و به مناسك حج روح برائت از مشركان بدمد و بُعد تبرّايى توحيد را كامل سازد. رابطه اعلان برائت با حج خود نكته‌اى عميق و تفسيرى بس موسّع لازم دارد كه از حوصله اين مختصر بيرون مى‌باشد.

[١] . توبه، آيه ٣.

[٢] . رك: تفسير على بن ابراهيم، ج ١ ص ٢٨٦، نور الثقلين، ج ٣ ص ١٨٣ و مجمع البيان، ج ٥ ص ٤.

[٣] . رك: تفسير فى ظلال القرآن، ج ١١ ص ٣٤ و بعد و تفسير الميزان، ج ٩ ص ٤٨.