مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٤٦٣ - تفكر

طورى كه بايد تأمّل كند، سراسر عمرش بدون وقفه، از آن قطع نظر نخواهد كرد! شرح آيات و اخبار در اين زمينه به درازا مى‌كشد.

به سخن پيامبر ٦ بنگر، آنجا كه مى‌فرمايد: روح القدس به ژرفاى دلم دميد: آنچه را مى‌خواهى دوست بدارى، دوست بدار، كه سرانجام از آن جدا خواهى شد، هر چه مى‌خواهى در دنيا زندگى كن سرانجام خواهى مرد، و هر كارى مى‌خواهى انجام بده، پاداش آن را خواهى ديد (١١).

اين سخنان جامع حكمتهاى اوّلين و آخرين است، و براى اهل دقت و انديشه سراسر عمر بس است، زيرا اگر در باره معانى اين عبارات دقّت و تأمّل كنند و بر دلشان يقين حاكم باشد، البتّه آنها را فرا خواهد گرفت، و ميان آنان و عشق به دنيا جدايى كامل خواهد انداخت.

اين است راه انديشيدن، و اين است علومى كه براى هر انسانى شايسته است كه تمام وقت در باره آنها بينديشد، تا اينكه دلش را اخلاق پسنديده و مقامات عالى اخلاقى فرا گيرد، و ظاهر و باطنش از ناروائيها و پستيها پاك شود، و تا از صفات نفسانى كه باعث دورى او از خداى تعالى مى‌گردند و همچنين از حالاتى كه باعث قربند، غفلت نورزد، بلكه بر هر انسانى شايسته است كه دفترى تهيه كند و در آن دفتر تمام صفات نابودكننده و صفات نجات بخش را و تمام معصيتها و طاعتها را ثبت كند و همه روزه، آن دفتر را مرورى كند. صفات مهلكه يعنى:

بخل، خودخواهى، خودپسندى، خودنمايى، حسد، خشم، شكم‌پرستى، مال و مقام دوستى، و صفات نجات بخش، يعنى: پشيمانى از گناهان، پايدارى در مقابل گرفتاريها و شكر نعمتهاى الهى، پارسايى در دنيا و اخلاص در عمل، و خوشرفتارى با مردم، ترس از خدا و خشوع در برابر او. و هر گاه از صفت ناپسندى خوددارى كرد، آن را در دفترش يادداشت كند، ديگر در باره آن لازم نيست بينديشد، آنگاه به ديگر صفات بپردازد، و همواره يكى پس از ديگرى را از خود دفع كند تا همه صفات نكوهيده را از بين ببرد، و همچنين صفات نجات بخش را