و هر گاه خواست كه در دلش حالت سپاسگزارى پيدا شود، بايد به احسان و نعمتهاى خدا نسبت به خود بنگرد، و هر گاه بخواهد بيمناك شود، بايد نخست در گناهان ظاهريش و بعد به مرگ و سكرات مرگ و جريان پس از مرگ از قبيل سؤال نكير و منكر و عذاب قبر بينديشد، وانگهى در باره ترس فرياد در هنگامه نفخه صور، آنگاه در باره ترس محشر در حضور جميع خلايق در يك جا، و بعد در مورد سختى حساب و تنگناى در حد پوسته نازك بين مغز و دانه خرما، سپس خطرات قيامت را در نظر بگيرد، و بعد در پيش خود، جهنّم و عمق آن، و گرزها و خطرات و انواع عذاب آنجا را و چهره زشت زبانيه دوزخ را مجسّم كند كه هر گاه پوستهاى اهل جهنّم پخته شود، پوستهاى ديگرى جاى آنها قرار دهيم تا عذاب را بچشند (٨)، و هر گاه بخواهند از آن بيرون روند، از غم، باز گردانده شوند در آن (٩)! و چون ببينند ايشان را از راه دور، جوش خشم و خروش از آنان بشنوند (١٠).

و هر گاه بخواهد با چشم اميد بنگرد، بايد به بهشت و نعمتهاى آن و آنچه را كه خداوند از دولت جاويد و نعمتها، و حوريان و لذّتهاى آن آماده ساخته است، بنگرد، اين چنين است راه انديشه‌اى كه بدان وسيله طلب علوم مى‌شود، پس همواره قرآن بخوان و در باره آن بينديش، زيرا قرآن جامع تمام مقامات و حالات است و در آن شفا براى مردم جهان، و انگيزه بيم و اميد، صبر و شكر و ساير صفات است، و در قرآن مجيد است آنچه انسان را از تمام صفات ناپسند باز مى‌دارد، پس بايد بنده آن را تلاوت كند، و آيه‌اى را كه نياز به انديشيدن دارد، بارها بخواند، حتّى صد مرتبه بخواند، چون يك آيه را با انديشه و دقّت خواندن بهتر از يك ختم قرآن بدون انديشه و فهم است، و بايد بايستد و دقّت كند هر چند كه يك شب طول بكشد، زيرا در ضمن هر كلمه‌اى از قرآن رازهاى زيادى نهفته است كه فهم آن جز با انديشه دقيق و از صميم قلب ميسّر نمى‌شود، و همچنين مطالعه سخنان پيامبر خدا ٦ كه به آن گرامى جوامع الكلم داده‌اند و هر كلمه‌اى از كلماتش دريايى از درياهاى حكمت است، و هر گاه خردمند آن‌