مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ٣٩٥ - آفت خودپسندى

عجب و خودپسندى به عقل و كياست و فهم دقايق امور كه باعث استبداد رأى و ترك مشورت شده و مردمى را كه مخالف نظر او هستند نادان بشمارد، راه علاجش آن است كه خدا را براى نعمت صحّت عقلى كه داده است سپاس گويد، و بينديشد كه وى با كمترين بيمارى، مغزش صدمه مى‌بيند، چگونه در عقلش بى‌نظمى و خلل پيدا مى‌شود، به طورى كه خنده‌آور و مسخره مى‌شود، پس اگر وى به انديشه خود، عجب دارد، و سپاسگزار نيست نبايد ايمن از سلب عقل خود باشد، او بايد عقل و دانش خود را ناچيز شمرده، و بداند آن مقدار از علم و دانش كه به ايشان داده‌اند ناچيز است و اگر دانش زيادى دارد، پس شايسته است مقدار عقلى را كه دارد از ديگرى بداند، نه از خود، و نه از دشمنان و دوستانش.

براستى چرب زبانى، چاپلوسى و ثناگويى اشخاص باعث افزايش خودپسندى مى‌شود، و انسان براى خود، جهل و نادانى تصوّر نمى‌كند و در نتيجه بر عجب و خودپسنديش افزوده مى‌شود.

امّا در مورد عجب به نسب و خويشاوندى، خداى متعال فرموده است:

«اى مردم ما شما را از نر و ماده‌اى آفريديم (١) ...» يعنى: هيچ تفاوتى در نسبتهاى شما نيست، زيرا تمام شما به يك اصل برمى‌گرديد. و پس از اينكه فايده نسبتها را بيان كرده مى‌فرمايد: «گرامى‌ترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست (٢)» وقتى كه از رسول خدا ٦ پرسيدند: چه كسى از همه مردم گرامى‌تر و چه كسى هوشيارتر است؟ فرمود: آنانى كه بيشتر به ياد مرگ بوده و آماده‌ترند (٣).

آن گرامى فرمود: اى توده قريش! روز قيامت مردم را با اعمالشان بياورند، و شما دنيا را به همراه خود مى‌آوريد در حالى كه روى گردنتان بار كرده‌ايد، يا محمّد يا محمّد مى‌گوييد، و من مى‌گويم: اين چنين از شما روگردانم (٤)، و بيان فرمود كه اگر آنها به دنيا علاقمند شوند، نسبت قريش بحالشان سودى ندارد. وقتى كه آيه مباركه: وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ‌ نازل شد،