مجموعه ورّام، آداب و اخلاق در اسلام ت تنبیه الخواطر - ورام بن ابی فراس - الصفحة ١٨٩ - تهذيب اخلاق

به دشمنى با او برمى‌خيزيم، ممكن است، اين كار در اثر قساوت قلب باشد كه زيادى گناهان باعث آن شده است، و ريشه تمام اينها ضعف ايمان است، پس از خدا بخواهيم كه ما را به راه رشد و صلاح هدايت كند و به عيبهاى نفسانى‌مان بينا و آگاه سازد، بمنّه و لطفه.

و هر كس مى‌خواهد بر عيبهاى نفسانى خود آگاه شود، و قطع و يقين پيدا كند، از زبان دشمنانش بگيرد، كه: «در چشمان ناراضى، بديها را مى‌نمايند.» (٢) و شايد انسان از دشمن پركينه‌اى كه عيبهايش را بازگو مى‌كند بيش از دوست چاپلوسى كه تعريف و ثناى او را مى‌گويد و عيبهايش را پنهان مى‌دارد فايده مى‌برد، جز اين كه روال طبع انسان بر دروغگو دانستن دشمن و حمل گفتار او بر بخل و حسد است، و ليكن شخص بيدار از گفتار دشمنان بهره‌بردارى مى‌كند، زيرا بديهايش ناگزير بر زبان دشمنان مى‌افتد! وانگهى انسان با مردم كه معاشرت دارد، هر چه را كه در بين مردم بد مى‌بيند پس بايد از خود جستجو كند، زيرا مؤمن آيينه مؤمن است، پس عيبهاى خود را در آيينه ديگران بايد ببيند، مى‌داند كه طبيعتهاى انسانى در پيروى از هواى نفس نظير همند، پس در خود جستجو مى‌كند و خويشتن را از هر خوى بدى كه ديگران دارند، پاكيزه مى‌سازد، و همين قدر در تأديب انسانها بس كه اگر همه مردم آنچه را در ديگران نمى‌پسندند از خود دور كنند همگى از مربّى بى‌نياز خواهند بود.

به حضرت عيسى (ع) گفتند: ادب از كه آموختى؟ فرمود: كسى به من ادب نياموخت، من خود زشتى نادانى را ديدم و از نادانى فاصله گرفتم، هر آفت اخلاقى كه بر مكلّف رو مى‌آورد از پيروى هوا و دلبستگى به شهوتهاست، پس هر كه با چشم عبرت دقت كند، بينش بيشترى يافته و از بيماريهاى قلبيش آگاه مى‌شود، و شايسته است كه با مخالفت هواى نفس و شهوات، بيماريها را از خود دور سازد، چنان كه خداى متعال مى‌فرمايد: وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى‌ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى‌ يعنى: و هر كس جلو هواى نفس را گرفت، براستى كه جايگاهش‌