جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

حال ببينيم خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى كيست؟

غزل 1 ألا يا أيها الساقى! أدر كأسا وناولها

غزل 2 اى فروغ حسن ماه از روى رخشان شما!

غزل 3 دل مى رود ز دستم، صاحبدلان! خدا را

غزل 4 ساقى! به نور باده، برافروز جام ما

غزل 5 صلاح كار كجا و من خراب كجا؟

غزل 6 اگرآن ترك شيرازى، به دست آرد دل ما را

غزل 7 دوش از مسجد سوى ميخانه آمد پير ما

غزل 8 شب از مطرب، كه دل خوش باد وى را!

غزل 9 صوفى! بيا، كه آينه صاف است جام را

غزل 10 رونق عهد شباب است دگر بستان را

غزل 11 به ملازمان سلطان كه رساند اين دعا را

غزل 12 صبا! به لطف بگو، آن غزال رعنا را

غزل 13 ساقيا! برخيز و در ده جام را

غزل 14 ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما

غزل 15 لطف باشدگر نپوشى از گداها روت را

غزل 16 تا جمالت عاشقان را زد به وصل خود صلا

غزل 17 مىدمد صبح و كله بسته سحاب

غزل 18 گفتم اى سلطان خوبان! رحم كن براين غريب

غزل 19 آفتاب از روى او شد در حجاب

غزل 20 تعالى الله! چه دولت دارم امشب

غزل 21 صبح دولت مى دمد كو جام همچون آفتاب؟

غزل 22 ز باغ وصل تو يابد رياض رضوان آب

غزل 23 بيا كه قصر امل، سخت سست بنياد است

غزل 24 بروبه كار خوداى واعظ! اين چه فرياداست؟

غزل 25 روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست

غزل 26 چو بشنوى سخن اهل دل، مگو كه خطاست

غزل 27 روضه خلد برين، خلوت درويشان است

غزل 28 مطلب طاعت و پيمان درست از من مست

غزل 29 سر ارادت ما و آستان حضرت دوست

غزل 30 دل، سراپرده محبت اوست

غزل 31 آن سيه چرده، كه شيرينى عالم با اوست

غزل 32 دارم اميد عاطفتى از جناب دوست

غزل 33 آن شب قدرى كه گوينداهل خلوت، امشب است

غزل 34 سينهام زآتش دل، در غم جانانه بسوخت

غزل 35 زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست

غزل 36 آن پيك نامور، كه رسيد از ديار دوست

غزل 37 زلفت هزار دل به يكى تار مو ببست

غزل 38 مرحبا! اى پيك مشتاقان! بگو پيغام دوست

غزل 39 آن ترك پرى چهره كه دوش از بر ما رفت

غزل 40 منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

غزل 41 لعل سيراب به خون تشنه، لب يار من است

غزل 42 روزگارى است كه سوداى بتان دين من است

غزل 43 اى شاهد قدسى! كه كشد بند نقابت؟

غزل 44 باغ مرا چه حاجت سرو وصنوبر است؟!

غزل 45 شكفته شدگل حمراو گشت بلبل مست

غزل 46 زلف آشفته و خوى كرده و خندان لب و مست

غزل 47 خدا چو صورت ابروى دلرباى تو بست

غزل 48 اى هدهد صبا! به سبا مى فرستمت

غزل 49 اى غايب از نظر! به خدا مى سپارمت

غزل 50 به جان خواجه و حق قديم و عهد درست

غزل 51 خلوت گزيده را، به تماشا چه حاجت است

غزل 52 خوشتر ز عيش و صحبت باغ و بهارچيست

غزل 53 ما هم اين هفته شد از شهر وبه چشمم سالى است

غزل 54 صحن بستان ذوق بخش وصحبت ياران خوش است

غزل 55 در دير مغان آمد، يارم قدحى در دست

غزل 56 گل دربر و مى در كف و معشوقه به كام است

غزل 57 اگر به لطف بخوانى، مزيد الطاف است

غزل 58 ما را ز خيال تو، چه پرواى شراب است

غزل 59 كنون كه در كف گل، جام باده صاف است

غزل 60 اگرچه باده، فرح بخش وباد، گلبيز است

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٥٨ - غزل ٥ صلاح كار كجا و من خراب كجا؟

من و صلاح و سلامت؟ كس اين گمان نبرد		كه كس به رندِ خرابات، ظنِّ آن نبرد

من اين مرقّعِ پشمينه بَهْرِ آن دارم‌		كه زيرِ خرقه كشم مِىْ، كس اين گمان نبرد

مباش غرّه به علم و عمل، فقيه زمان!		كه هيچكس، ز قضاىِ خداى جان نبرد[١]

چه نسبت است به رندى، صلاح و تقوى را		سماعِ وعظ كجا، نغمه رُباب كجا؟

رند عالم سوز و كسى كه همه عالم (دنيا و آخرت- اختيارات خود (چه كنم و چه نكنم) را زير پا نهاده و خواسته دوست مورد نظرش مى باشد را با مصلحت انديشى چه كار؟ دعوت واعظ به پرهيز و صلاح بينى كجا و نغمه‌هاى جانفزاى دوست كه از در و ديوار عالم هر لحظه بندگان را توجّه مى دهد كجا؟ كه:

٣٤

«إلهى! إنَّ اخْتِلافَ تَدْبيرِكَ وَسُرْعَةَ طَوآءِ مَقاديرِكَ مَنَعا عِبادَكَ العارِفينَ بِكَ، عَنِ السُّكُونِ إلى‌ عَطآءٍ، وَالْيَأْسِ مِنْكَ فى بَلآءٍ ... إلهى! كَيْفَ أعْزِمُ وَأنْتَ القاهِرُ؟! وَكَيْفَ لا أعْزِمُ وَأنْتَ الآمِرُ؟!»

[٢]: (معبودا! بدرستى كه پى در پى آمدن تدبيرت و سرعت گذشت تقديراتت، بندگان عارف و شناساى به تو را از آرام گرفتن به عطايت، و نوميدى از تو در هنگام بلا و گرفتارى منع مى كنند ... بار الها! چگونه اراده و آهنگ [كارى‌] كنم و حال آنكه تنها چيره و قاهر تويى؟! و چگونه تصميم نگيرم در صورتى كه تو خود امر فرمودى؟!- به گفته خواجه در جايى:

عاشقان را بر سَرِخود حكم نيست‌		هرچه فرمانِ تو باشد آن كنند[٣]

دلم ز صومعه بگرفت و خرقه سالوس‌		كجاست دير مغان و شرابِ ناب كجا؟

از صومعه نشينان و زهّاد حاصلى نديدم. بهتر آن است كه دير آتش پرستان و آنان كه آتش به هستى مجازى خويش زده و به مقام مخلَصيّت (به فتح لام) راه.

[١] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٢٤٨، ص ٢٠١.

[٢] - اقبال الاعمال، ص ٣٤٨.

[٣] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٢١٥، ص ١٧٩.