جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ

حال ببينيم خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى كيست؟

غزل 1 ألا يا أيها الساقى! أدر كأسا وناولها

غزل 2 اى فروغ حسن ماه از روى رخشان شما!

غزل 3 دل مى رود ز دستم، صاحبدلان! خدا را

غزل 4 ساقى! به نور باده، برافروز جام ما

غزل 5 صلاح كار كجا و من خراب كجا؟

غزل 6 اگرآن ترك شيرازى، به دست آرد دل ما را

غزل 7 دوش از مسجد سوى ميخانه آمد پير ما

غزل 8 شب از مطرب، كه دل خوش باد وى را!

غزل 9 صوفى! بيا، كه آينه صاف است جام را

غزل 10 رونق عهد شباب است دگر بستان را

غزل 11 به ملازمان سلطان كه رساند اين دعا را

غزل 12 صبا! به لطف بگو، آن غزال رعنا را

غزل 13 ساقيا! برخيز و در ده جام را

غزل 14 ما برفتيم و تو دانى و دل غمخور ما

غزل 15 لطف باشدگر نپوشى از گداها روت را

غزل 16 تا جمالت عاشقان را زد به وصل خود صلا

غزل 17 مىدمد صبح و كله بسته سحاب

غزل 18 گفتم اى سلطان خوبان! رحم كن براين غريب

غزل 19 آفتاب از روى او شد در حجاب

غزل 20 تعالى الله! چه دولت دارم امشب

غزل 21 صبح دولت مى دمد كو جام همچون آفتاب؟

غزل 22 ز باغ وصل تو يابد رياض رضوان آب

غزل 23 بيا كه قصر امل، سخت سست بنياد است

غزل 24 بروبه كار خوداى واعظ! اين چه فرياداست؟

غزل 25 روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست

غزل 26 چو بشنوى سخن اهل دل، مگو كه خطاست

غزل 27 روضه خلد برين، خلوت درويشان است

غزل 28 مطلب طاعت و پيمان درست از من مست

غزل 29 سر ارادت ما و آستان حضرت دوست

غزل 30 دل، سراپرده محبت اوست

غزل 31 آن سيه چرده، كه شيرينى عالم با اوست

غزل 32 دارم اميد عاطفتى از جناب دوست

غزل 33 آن شب قدرى كه گوينداهل خلوت، امشب است

غزل 34 سينهام زآتش دل، در غم جانانه بسوخت

غزل 35 زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست

غزل 36 آن پيك نامور، كه رسيد از ديار دوست

غزل 37 زلفت هزار دل به يكى تار مو ببست

غزل 38 مرحبا! اى پيك مشتاقان! بگو پيغام دوست

غزل 39 آن ترك پرى چهره كه دوش از بر ما رفت

غزل 40 منم كه گوشه ميخانه، خانقاه من است

غزل 41 لعل سيراب به خون تشنه، لب يار من است

غزل 42 روزگارى است كه سوداى بتان دين من است

غزل 43 اى شاهد قدسى! كه كشد بند نقابت؟

غزل 44 باغ مرا چه حاجت سرو وصنوبر است؟!

غزل 45 شكفته شدگل حمراو گشت بلبل مست

غزل 46 زلف آشفته و خوى كرده و خندان لب و مست

غزل 47 خدا چو صورت ابروى دلرباى تو بست

غزل 48 اى هدهد صبا! به سبا مى فرستمت

غزل 49 اى غايب از نظر! به خدا مى سپارمت

غزل 50 به جان خواجه و حق قديم و عهد درست

غزل 51 خلوت گزيده را، به تماشا چه حاجت است

غزل 52 خوشتر ز عيش و صحبت باغ و بهارچيست

غزل 53 ما هم اين هفته شد از شهر وبه چشمم سالى است

غزل 54 صحن بستان ذوق بخش وصحبت ياران خوش است

غزل 55 در دير مغان آمد، يارم قدحى در دست

غزل 56 گل دربر و مى در كف و معشوقه به كام است

غزل 57 اگر به لطف بخوانى، مزيد الطاف است

غزل 58 ما را ز خيال تو، چه پرواى شراب است

غزل 59 كنون كه در كف گل، جام باده صاف است

غزل 60 اگرچه باده، فرح بخش وباد، گلبيز است

جمال آفتاب و آفتاب هر نظر؛ شرحى بر ديوان حافظ - سعادت پرور، على - الصفحة ٣٧٤ - غزل ٤٦ زلف آشفته و خوى كرده و خندان لب و مست

بِرَبِّكُمْ؟!»[١] و نيز: «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها.»[٢]: (و همه اسماء خود را به آدم آموخت.- همچنين: «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها، لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ.»[٣]: (همان سرشت خدايى كه همه مردم را برآن آفريد، هيچ دگرگونى در آفرينش خدانيست.)؛ ولى:

تا نگردى آشنا، زين پرده بويى نشنوى‌		گوش نامحرم نباشد جاى پيغام سروش‌

در حريم عشق نتوان زد دم از گفت و شنيد		زآنكه آنجا جمله اعضا چشم بايد بود و گوش‌

در بساط نكته دانان، خودفروشى شرط نيست‌		يا سخن دانسته گواى مرد بخرد! يا خموش‌[٤]

و نيز در جايى مى گويد:

بگذار تا به شارع ميخانه بگذريم‌		كز بهر جرعه اى همه محتاج آن دريم‌

روز نخست چون دم رندى زديم و عشق‌		شرط آن بود كه جز رَهِ اين شيوه نسپريم‌

واعظ! مكن نصيحت شوريدگان، كه ما		با خاك كوى دوست، به فردوس ننگريم‌[٥]

خنده جامِ مى و زلف گره گيرِ نگار		اى بسا توبه كه چون توبه حافظ بشكست‌

از بيت ختم ظاهر مى شود كه خواجه را پيش ازاين ديدار، نااميدى حاصل گشته بوده و توبه از ميگسارى و عشق ورزى به حضرتش نموده كه مى گويد: «خنده جام مى‌و ...» خلاصه آنكه: توبه كردم كه ديگر مى ننوشم، امّا چگونه مى توانم در برابر جمال.

[١] - اعراف: ١٧٢.

[٢] - بقره: ٣١.

[٣] - روم: ٣٠.

[٤] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٣٥١، ص ٢٦٦.

[٥] - ديوان حافظ، چاپ قدسى، غزل ٣٩٠، ص ٢٩٠.