خلاصه مطلب اينكه نيت صحيح و كامل كه در عبادات بآن تكيه شده و روح عبادت است بدون تمايل باطنى و اقبال و توجه درونى تحقق نمى‌يابد و اين هم در صورتى امكان پذير است كه افكار و عواملى كه با اين حالت ضديت و منافات دارد و صفات مذمومه و ناپسند از دل آدمى ريشه كن و قلع و قمع گردد و راه اين پيروزى و موفقيت: دل كندن از امور دنيوى و تزكيه باطن و چشم پوشى كامل از لذائذ و خطوط بى‌ارزش زودگذر اين جهان است.

و من ميگويم موضوع نيت و حقيقت آن براى خيلى از علماء و دانشمندان رضوان اللَّه عليهم مشتبه و مجهول و مبهم مانده است همچنان كه از نظر مخالفين و اهل سنت هم روشن نگشته و تحقيق و بررسى كامل و كافى در تشريح آن و بيان حق مطلب و حقيقت آن بعمل نيامده البته مرحوم شيخ بهائى در شرح اربعين و چهل حديث تا حدى بررسى فرموده و ما هم در كتاب عين الحيوة و رساله اعتقادات خيلى از اسرار نيت و از مطالب غامضه و مشكلات آن پرده بردارى و تشريح نموده‌ايم بآنجا رجوع شود.

٢- كافى ... حضرت صادق ٧ فرمود: رسول خدا ٦ فرموده:

نيّة المؤمن خير من عمله و نيّة الكافر شرّ من عمله و كلّ عامل يعمل على نيّته‌

- نيت مؤمن بهتر از عمل او است. و نيت و قصد كافر بدتر از عمل او است. و هر كس مبنا و پايه عملش نيت و حالات درونى او است (هر كسى بر طينت خود ميتند).

بيان اين حديث از احاديث مشهورى است كه عامه و خاصه نقل نموده و در نزد همه معروف است و وجوه زيادى در توجيه و تشريح اين حديث گفته شده.

١- مقصود از نيت كه بهتر و با ارزش‌تر از عمل شمرده شده اصول اعتقادات حقه باشد كه شخص مؤمن بآنها معتقد است و پر واضح است كه اعتقاد از عمل بهتر است چون ملاك و علت دخول بهشت و دستيابى بآن سعادت ابدى. داشتن اعتقادات حقه و صحيح است و نبودن اعتقاد هم موجب دخول در آتش قهر الهى و مخلد بودن در آن است ولى عمل چنين نيست.

٢- مقصود اين است كه نيت تنها بدون عمل كه دنبال داشته باشد بهتر است از عملى كه بدون نيت و بدون قصد، انجام شود ولى اين توجيه صحيح نيست چون عمل بى‌نيت اصلا ارزشى ندارد و خوبى و حسنى ندارد تا اينكه نيت و قصد خوب‌تر و بهتر باشد و چون تعبير بلفظ خوبتر و بهتر شده بايد عملى را در نظر گرفت كه او هم خوب‌