ضمير هو مربوط است بمقصود و هدف در عبادت و يا اعم از مقصود و محرك و يا منظور از ضمير هو آنچه كه در دنيا هست و آنچه كه ممكن است هدف و غرض انسان در اين جهان باشد و حاصل معناى اين حديث اين است كه اين امور يعنى حق و هدايت و راه‌يابى و بينش و مراعات جانب آخرت و حسنات و اعمال نيك مربوط به خدا و باو ارتباط و انتساب دارد ولى اضداد و نقطه مقابل اينها بشيطان ارتباط و انتساب دارد بنا بر اين آنچه كه خالص براى خدا و در راه خالق باشد نيكو و با ارزش است و آنچه كه شيطان و غير خدا در آن دخالت دارد از سيئات و امور زشت و ناپسند شمرده مى‌شود.

و بنا بر اين در الفاظ حديث قلب (اصطلاح ادبى) هست يعنى جمله‌

فما كان من حسنات فللَّه‌

چنين مى‌شود فما كان للَّه فهو من الحسنات مقدم مؤخر و بالعكس شده است. و يا معناى حديث اين است كه دو جهت و دو هدف بيشتر نيست. خداوند متعال و حق و هدايت و رشد و آخرت و حسنات و اعمال نيك در يك طرف و اضداد اينها در طرف ديگرند.

حسنات و اعمال نيك آن كارهائى است كه موافق با حق باشد و با هدايت و راهنمائى خدا باشد و موجب سعادت انسان شود و در آن كارها جهت اخروى و مراتب آن جهانى منظور باشد نه لذتها و بهره‌هاى دنيوى اين چنين امور براى خدا و بحساب خدا است ولى اگر اين طور نباشد مربوط بشيطان و خاطرات و وساوس ابليسى است. و لفظ رشد كه در حديث است يعنى آنچه انسان را بسعادت ابدى برساند و لفظ غىّ آنچه انسان را بشقاوت و بدبختى بكشاند و لفظ عاقبة بيان و توضيح آجله است كه در نسخه كافى نقل شده البته طبق اسلوب و ترتيبى كه در جملات پيش آمده مناسب اين بود كه لفظ آجله قبل از لفظ عاجله ذكر شود (همان اسلوبى كه قبلا بكار برده شده اللَّه بعد شيطان حق- باطل هدى- ضلال ...) و شايد تغيير سياق از اين جهت باشد كه بحسب ترتيب خارج و تكوينى: آخرت و آجله پس از زندگى دنيا و بعد از رفتن از اين جهان شروع مى‌شود.

بعضى از اهل تحقيق گفته كه منظور از حسنات و سيئات اعمال صالحه و كارهاى زيبا و كارهاى ناپسند و زشت است كه از اين امور هشت‌گانه كه در حديث ذكر شده ريشه ميگيرد بنا بر اين جمله فما كان من حسنات يعنى آن كارهائى منشأ و سرچشمه آنها حق و هدايت و رشد و مراعات جانب آخرت باشد و جمله‌

و ما كان من سيّئات‌

يعنى كارهائى كه از باطل و گمراهى و شقاوت و دنياگرائى ريشه و مايه ميگيرد باين معنا هر كس كه عمل خيرى بعنوان اطاعت و فرمان خدا انجام دهد و در آن عمل انطباق با حق و هدايت الهى و سعادت انسانى خود را منظور بدارد و عاقبت و آخرت را در نظر داشته باشد چنين عملى حسنه‌