كه از افكار و وساوس شيطانى نباشد متوجه و مشغول گردد زيرا وقتى خاطرات و افكار تازه‌اى در دل پيدا شد خاطرات پيشين و قلبى از بين رفته و معدوم ميگردد ولى هر چه كه غير ذكر و ياد خدا و آنچه مربوط به خدا است احتمال دارد او هم از افكار شيطانى باشد و فقط ياد خدا است كه اطمينان داريم او از ناحيه شيطان نيست.

و درمان بيمارى وسوسه شيطانى از طريق توجه داشتن به ضد او است و ذكر خدا و بودن در ياد او است كه با هر گونه فكر ابليسى و دسائس شيطانى ضديت و تناقض دارد و پناه بردن باو و بريدن از تمام نيروها و قدرتها انسان را در اين راه موفق ميگرداند و همين است معناى اعوذ باللَّه من الشيطان الرجيم- و لا حول و لا قوة الا باللَّه العلى العظيم و اين توفيق فقط از طريق تقوى بدست مى‌آيد و اهل تقوى كه اكثرا در ياد خدا هستند اين نيرو را دارند و شيطان در باره آنها بيش از اين راه ندارد كه بطور پنهانى در موارد لغزش يك گردش در كنار دل آنان بنمايد (و آنها هم در اثر روشنى كه دارند متوجه ميشوند و او را از خود طرد مينمايند) إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ‌ سوره اعراف ٢٠١) مجاهد (كه يكى از مفسرين صدر اول است) در تفسير آيه‌ مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ‌ چنين گفته كه خناس دل انسان قرارگاه خود نموده و در آنجا هست وقتى ياد خدا در دل راه يابد فورا پنهان شده و دست و پاى خود را جمع ميكند ولى چون آدمى از ياد خدا غافل گشت اطراف و جوانب قلب را فرا ميگيرد.

بنا بر اين تنافى و ضديت ما بين ذكر خدا و ياد او و بين وسوسه شيطانى نظير ضديت و تناقض بين روشنى و تاريكى و شب و روز است و از جهت همين ضديت است كه خدا فرموده (شيطان بر دل آنها احاطه و تسلط يافته و در نتيجه فكر و ذكر خدا را از يادشان برده است (مجادله ١٩).

و در حديث است كه شيطان پوزش را بر دل آدمى ميگذارد اگر در ياد خدا بود واپس رفته و پنهان مى‌شود و اگر خدا را فراموش نمايد اين دل را همانند لقمه‌اى فرا ميگيرد. و همان طورى كه شهوات تمام وجود انسانى را فرا گرفته و با گوشت و خون انسان آميخته است سلطه و نفوذ شيطان در گوشت و خون سازى و جارى است و در اطراف و جوانب قلب راه دارد و لذا پيغمبر فرمود شيطان مانند خون در رگها و عروق بشر راه نفوذ دارد و شما با گرسنگى راهش را گرفته و تنگ كنيد از جهت اينكه گرسنگى شهوات را در هم مى شكند و راه نفوذ شيطان هم از طريق شهوات است.

و از جهت اينكه شهوات گوناگون از هر طرف احاطه بقلب دارد خداوند متعال از زبان ابليس چنين بازگو ميكند (قسم بعزت تو كه من بر سر راه مؤمنين و صراط مستقيم در