عمار نقل كرده كه گويد خدمت حضرت عرض كردم، كسى هديه و بخششى بمن ميدهد و توقع دارد كه من هم چيزى باو بدهم ولى من ميگيرم هديه او و چيزى باو نميدهم آيا اين عمل جائز است؟ فرمود آرى اشكالى ندارد و آن هديه براى تو حلال است ولى خوب است كه تو هم باو عطيه‌اى بدهى. و اين قول نظر مشهور و بسيارى از علماء است و بحسب مدارك فتواى قوى و صحيح‌تر است. ولى مرحوم شيخ گفته كه هر بخشش و هديه‌اى پاداش ميخواهد كه مطابق اين نظريه جبران و عوض دادن لازم است گر چه خود بخشنده مطالبه نكند (و اين قول بعيد است) و ابو الصلاح كه يكى از فقهاء است چنين گفته كه بخشنده اگر بحسب مقام و رتبه اجتماعى پائين‌تر از طرف باشد در اين صورت آن شخصيت بزرگتر بايد پاداش چنين بخشنده‌اى را بدهد. يعنى چيزى لا اقل بمقدار ارزش اين هديه و بخشش بدهد و تا وقتى كه اين بخشش را جبران كرده و عوضش را نداده نميتواند در آن هديه تصرف نمايد ولى ظاهرا اين نظريه صحيح نيست.

البته در صورتى كه بخشنده شرط عوض كند و بشرط عوض دادن بخشش نمايد و يك چيز مخصوصى را براى عوض تعيين كند در اين صورت وفاء بشرط لازم و طرف بايد همان شى‌ء معين را بعنوان عوض بپردازد و اگر فقط شرط عوض كند و چيزى را معين نكند ظاهر مطلب اينست كه طرف بايد چيزى مانند همان هديه و يا قيمتش را ببخشنده بدهد (اگر بخواهد اين هبه و بخشش لزوم پيدا كند و بخشنده نتواند پس بگيرد) و در همين فرض آيا طرف بخشش لازم است كه حتما مطابق شرط عمل كند و يا ميتواند و اختيار دارد كه عوض بدهد و يا همين شى‌ء بخشيده شده و هديه را بطرف باز گرداند؟ دو قول است‌

و التّذمّم للجار- و التّذمّم للصّاحب‌

يعنى يكى ديگر از صفات ده‌گانه مراعات ذمّه و عهد و پيمان با همسايه و رفيق. در نهايه گويد تذمم باين معنا است كه انسان ذمام و پيمان همسايه و رفيقش را مراعات نموده و با اين روش نكوهش مردم را از خود باز دارد و در قاموس گويد تذمّم استنكف يعنى استنكاف و خوددارى كرد مثلا گفته مى‌شود: لو لم اترك الكذب تأثّما لتركته تذمّما اگر از جهت گناه دروغ را كنار نگذارم از لحاظ تذمّم و حفظ شخصيت دروغ نخواهم گفت. حاصل معنا اين است كه انسان ضرر و زيان را از رفيق خود چه در سفر و چه در حضر و همچنين از همسايه منزل و از همنشين خود در مجلس و از كسى كه باو پناهنده شده و در امان او قرار داده جلوگيرى كند و اين دفاع و حمايت از اين افراد را براى جلوگيرى از زبان مردم و بازداشتن نكوهش و ملامت مردم انجام دهد.

البته اين كار در صورتى و تا حدى خوب و پسنديده است كه بتعصب و جانب دارى غلط منجر نشود كه مثلا براى كمك و يارى آنها ظلم و يا گناهى را مرتكب شود. در قاموس‌