و تفكرات و انديشه‌هاى صحيح و منطقى و رابطه نداشتن با اشرار و فساق و چيزهاى ديگرى را لازم دارد و لذا در حديث وارد شده كه نيت مؤمن از عملش بهتر و برتر است. و كسى كه توجه باين مطالب و شناخت حقيقت نيت را داشته باشد معناى بلند و ارزنده اين حديث برايش روشن است و هيچ گونه نيازى بآن تأويلات و توجيهاتى كه براى حديث نموده‌اند نيست با اينكه خيلى از آن توجيهات پوچ و بى‌اساس و با سياق و نظم كلام مناسب نيست و لذا فرمود

النيّة افضل من العمل‌

نيّت از خود عمل افضل و مراقبت در تصحيح آن از تمام كارها اهمّ است.

و اگر اشكال شود كه عمل اگر بدون نيت باشد كه باطل است و اگر با نيت انجام شود كه نيت داخل در خود عمل و يكى از اجزاء عمل است پس چطور مى‌شود كه جزء عمل فضيلت بر كل عمل داشته باشد (با اينكه تمام اين اجزاء كه اولش نيت است و آخرش هر چه ميخواهد باشد خود عمل است و ايراد نتيجه اين مى‌شود كه نيت بر خود نيت برترى داشته باشد كه لازمه‌اش تعدد يك چيز در عين وحدت است چون يك نيت كه بيشتر نيست) پاسخ اين اشكال اين است كه مقصود از اين جمله اين است كه عمل با نيت و با تمام اجزاء و شرائط و نيتش از بقيه اجزاء و شرائط مهم‌تر و بهتر است چه نيت از اجزاء باشد و يا از شرائط و اينكه حضرت فرمود:

الا و انّ النيّة هى العمل‌

آگاه باشيد كه نيت همان عمل است.

اين جمله مبالغه و تاكيد اين جهت است كه عمل قطعا بستگى دارد بنيت و عمل بدون نيت هيچ ارزشى ندارد و حقيقت عمل همان نيت است و لذا حرف تاكيد

(ان)

و حرف تنبيه‌

(الا)

بكار رفته و جمله اسميه كه خود يك نوع تاكيد است و همچنين خبر مبتداء

(العمل)

با الف و لام كه انحصار را ميفهماند و ضمير فصل‌

(هى)

ذكر شده كه تمام اينها براى تأكيد مطلب و اهميت داشتن آن است.

و اينكه حضرت بآيه شريفه استشهاد فرموده باين منظور است كه توضيح دهد ميزان و ملاك عمل در صحت و بطلان و در نقص و كمال نيت عامل است زيرا چنين فرمود: (قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى‌ شاكِلَتِهِ‌) يعنى هر كس بر طبق نيت خود عمل ميكند و ارزش عمل هر كس بسته بچگونگى نيت او است و اينكه حضرت شاكله را كه بمعناى حالت و طريقه و روش است بنيت تفسير فرموده شايد از اين جهت باشد كه ميخواهد اشاره باين مطلب نمايد كه نيت و انگيزه انسان در عمل بستگى دارد بحالت درونى و روش و مسير انسان در زندگى همان طورى كه قبلا گفتيم گر چه همين لفظ شاكله بمعناى نيت هم آمده كه فيروزآبادى در قاموس گويد شاكله بمعناى شكل و هيئت و ناحيه و طرف و نيت و طريقه و روش است. و در مجمع البيان در تفسير اين آيه گويد: يعنى هر يك از مؤمن و كافر بر طبق‌