تبيان (ليقول) ميگويد: يعنى بزبان ميگويد و يا در قلب و يا اعم از قلب و زبان (فاذا علم اللَّه ... يعنى وقتى كه خدا دانست كه اين بنده مؤمن جدا باين وعده‌ها و گفته‌هاى خود خواهد عمل كرد چون خيلى از آرزوها و وعده‌هائى كه انسان ميدهد كاذب و پوچ است و در مرحله عمل انسان مطابق با قولش رفتار نميكند. انّ اللَّه واسع كريم يعنى خداوند قدرتش زياد و وسيع است و يا عطاء و بخشش فراوان است كريم كرم وجود از صفات ذاتى او است و اين پاداش بر نيت خير از آثار كرم وجود گسترده و وسيع او است نه از جهت استحقاق و طلب داشتن بنده باشد. مرحوم شيخ بهائى گفته ممكن است اين حديث را بمنزله تفسير و توضيح حديث‌

(نيّة المؤمن خير من عمله)

قرار داد چون مؤمن از اين قبيل نيت‌ها فراوان دارد و در برابرش پاداش هم دارد ولى خود عمل خارجى برايش امكان ندارد و وسيله و مقدماتش فراهم نيست. پايان حرف شيخ بهائى.

و من ميگويم لفظ نيت در سه مورد بكار برده مى‌شود ١- در موردى كه همزمان با انجام فعل نيت آن را ميكند. ٢- موردى كه قبل از عمل عزم نموده و تصميم گرفته كه فلان عمل را در فلان وقت انجام دهد و در موقع آن عمل را انجام بدهد و يا انجام آن برايش فراهم نگردد. ٣- موردى آرزوى آن عمل را بنمايد و مايل بآن باشد گر چه ميداند كه انجام آن برايش ميسر نيست و منظور از نيت در اين حديث يكى از دو مورد اخير است. و البته امكان دارد چنين گفته شود كه نيت چون از افعال اختيارى قلبى است و تصميم گرفتن و نگرفتن در دست خود انسان است بنا بر اين همين تصميم و نيت قطعا پاداشى خواهد داشت مثل افعال اختيارى ديگر ولى در صورتى كه موفق شد و خود آن عمل را هم انجام داد پاداش ديگرى هم براى انجام عمل دارد گر چه آن عمل خودش مشروط به نيت است ولى تعدد و بيشتر شدن ثواب و پاداش با اين اشتراط منافات ندارد كما اينكه نماز شرط صحيح بودنش وضوء است در عين حال وضوء خود يك عمل اختيارى و عبادتى است كه قطع نظر از نماز داراى پاداش است وقتى هم وضو و هم هر دو انجام شد هر يك پاداش و ثوابى دارد و اگر بخود موفق نشد چون قدرت و توانائى آن عمل را نداشت و يا اينكه مانع ديگرى پيش آمد در اين صورت بر همان نيت خيرش پاداش دارد و ثواب و پاداش بر نيت بستگى بپيدايش عمل ندارد، بلكه باين مربوط است كه از ناحيه او تقصير و كوتاهى در باره فعل نباشد.

بنا بر اين ثواب و پاداشى كه در اين حديث براى نيت بيان شده امكان دارد چنين باشد.

در صورتى كه بانجام عمل هم موفق شود دو ثواب دارد و اگر موفق بانجام فعل نشد يك ثواب دارد و با اين معنا اشكال باين كه اگر نيت بتنهائى ثواب داشته باشد لازمه‌اش لغو و بيمورد بودن خود عمل است و اشكال باين كه لازمه اين حرف اين است كه ثواب و