و اين دو رقم نيت ظاهرا صدمه‌اى بصحت عبادت ندارد گر چه گروهى از علماء تصور نموده‌اند كه اين گونه نيت باعث بطلان عبادت مى‌شود و البته اينها از تحقيق و بررسى معنا و حقيقت نيت غفلت و كوتاهى نموده‌اند.

و تعجب از مرحوم علامه حلى است كه فرموده طائفه عدليه و شيعه اجماع و اتفاق دارند بر اين كه اگر انسان عملش را بانگيزه وصول به نعمتهاى اخروى يا ترس از عقاب و عذاب الهى انجام دهد استحقاق پاداش و ثواب نخواهد داشت. و من ميگويم اين دو رقم نيتى كه بيان شد خوددارى مراتب و درجاتى است و از نظر اختلاف حالت افراد مختلف است. چون بعضى فقط بمنظور رسيدن بلذات جسمانى بهشتى وظائف بندگى خود را انجام مى‌دهد و بهشت را از اين جهت كه جاى آسايش و بهره و لذت جسمانى است ميطلبد.

ولى پاره‌اى از مردم از لحاظ اينكه بهشت جايگاه كرامت و لطف الهى و محل رضوان و قرب به خدا است ميطلبد و بنعمتهاى جسمانى و حور و قصورش چندان نظر ندارد. و همچنين كسى كه از آتش گريزان است ممكن است از جهت همان عذاب و شدت سوز و درد آن باشد و ممكن است از اين نظر باشد كه دوزخ تبعيدگاه و جاى دورى و فراق و هجران است و محل سخط و خشم خدا است. امير مؤمنان در دعاى كميل كه او را بكميل بن زياد نخعى تعليم داد ميگويد: بار الها اگر مرا بهمراه دشمنانت در عقاب و عذاب قرار دهى و بين من و اهل بلا و اهل عذاب خود در يك مجمع جمع نمائى و مرا از اولياء و دوستان خود جدا سازى، اگر فرضا صبر و تحمل آن عذاب دردناك را بنمايم ولى رنج و عذاب جانگاه فراق و هجران را چگونه تحمل نمايم. و اگر بر فرض بر شدت گرمى و حرارت آتش قهرت نيروى صبر و تحمل داشته باشم چگونه ميتوانم از لطف و كرامت تو چشم پوشيده و صرف نظر كنم ... تا آخر آنچه در اين دعا و مناجات ارزنده كه تمام درجات اهل معرفت و منازل سالكين طريق محبت را بيان ميكند. پس بنا بر اين روشن شد كه اين دو رقم نيت و خواستارى اين دو غرض و هدف منافاتى با رتبه و درجه مقربين ندارد.

مرتبه سوم كسى كه به نيت و انگيزه شكر و سپاسگزارى عبادت خود را انجام ميدهد و چون نعمتهاى بيشمار و عنايات بيكران او را احساس ميكند بحكم عقل احساس وظيفه سپاس و تشكر از صاحب نعمت نموده و عبادت را بعنوان اداء حق نعمت و سپاسگزارى انجام ميدهد كه از همين روش و طريقه اهل كلام و متكلمين راه وجوب معرفت و شناسائى خدا را پيموده‌اند. امير مؤمنان ٧ فرمود: گروهى در عبادت و اطاعت انگيزه رغبت و ميل دارند و براى دستيابى بمنافع اخروى خدا را عبادت مينمايند كه اين رقم عبادت عبادت‌