معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٣٦ - ٧ علوم قرآنى

فصل پنجم: در اين فصل مسأله «محكم و متشابه» در ضمن پنج بخش مورد بحث قرار مى‌گيرد.

١. متشابهات در قرآن ٢. احكام و تشابه ٣. چرا تشابه در قرآن وجود دارد؟ ٤. تأويل متشابهات را چه كسانى مى‌دانند؟ ٥. نمونه‌هايى از آيات متشابه.

در بخش دوم يكى از نظريه‌هاى خاص مؤلف (تشابه اصلى و عرضى) مطرح مى‌شود و مى‌گويد گاهى تشابه اصلى است، يعنى به گونه‌اى طبيعى به سبب كوتاهى لفظ و گستردگى معنا به وجود آمده است. گاهى هم عرضى است. يعنى پس از به وجود آمدن مباحث جدلى و كلامى و فلسفى، آيات محكم در زمره متشابهات قرار گرفته است.

مؤلف در بخش سوم، وجود تشابه را در اثر «بيان معانى ژرف توسط الفاظ متداول عرب» مى‌داند.

فصل ششم: «نسخ در قرآن» موضوع اين فصل است و در نه بخش تنظيم شده:

١. اهميت بحث نسخ ٢. حكمت نسخ ٣. تعريف نسخ ٤. شرايط نسخ ٥. حقيقت نسخ ٦. تشابه نسخ و بداء ٧. انواع نسخ ٨. تعداد آيات منسوخه ٩. شبهات پيرامون نسخ.

وى حقيقت نسخ را تأخير بيان تا وقت حاجت مى‌داند. در بخش هفتم، نسخ را به چهار نوع تقسيم مى‌كند كه نوع اخير آن (نسخ مشروط) از ابتكارات استاد محسوب مى‌شود. يعنى نسخ مطلق نيست، بلكه به شرايط خاص همان دوران بستگى دارد و با تفسير آن شرايط، حكم سابق منسوخ و حكم متناسب تشريع مى‌شود و اگر شرايط سابق برگردد، آيه از نو قوت مى‌گيرد.[١]

در بخش هشتم، تعداد آيات منسوخ را حدود بيست و اندى مى‌داند كه بيشتر آن‌ها مشروط است و در بخش نهم به چهار شبهه درباره تشابه پاسخ مى‌دهد.

فصل هفتم: موضوع «اعجاز قرآن» مورد توجه است و مؤلف در شش‌

[١] . همان، ص ١٩٧.