بودند، و تمام هستى خود را در طبق اخلاص، نثار مقدس مى‌نمودند، و در پرورش شجره طيبه اسلام و نشر و بخش تعالم عاليه قرآن، لحظه‌اى غفلت نمى‌ورزيدند. هميشه بيدار، هميشه هوشيار، تا آسيبى به بدنه اين درخت برومند وارد نيايد، و نفس نفيس خود را بى‌دريغ در اين راه، بذل و جانفشانى مى‌كردند. هيچ‌گاه تعلّل نجسته، و در سختى‌ها و دشوارى‌ها عقب‌گرد نكرده، و در تداوم و هرچه بارورتر شدن اسلام براى هميشه مى‌كوشيدند، و چون سپرى آهنين جلوى هرگونه بدعت‌ها و ناروايى‌ها مى‌ايستادند، گرچه به قيمت از دست دادن جان و هستى خويش باشد.

ايشان در كتاب‌ التفسير الاثرى الجامع‌ روايتى به اين مضمون آورده است:

مردى در خراسان سوگند خورد كه اگر معاويه‌ از اصحاب پيامبر باشد، او همسر خود را طلاق دهد. فقها فتوا به لزوم طلاق همسر او دادند، اما چون از امام‌ رضا (ع) نظر خواستند، حضرت براى ايشان نگاشت كه همسرش طلاق داده نمى‌شود. امام‌ رضا (ع) در تبيين علت اين حكم فرمود:

قلت هذا من روايتكم عن أبي سعيد الخدري أن رسول الله (ص) قال لمسلمة يوم الفتح و قد كثروا عليه أنتم خير و أصحابي خير و لا هجرة بعد الفتح فأبطل الهجرة و لم يجعل هؤلاء أصحابا له‌

.[١]

بر اساس گفتار امام‌ رضا (ع)، امثال‌ معاويه‌ به خاطر شرارت از حوزه صحابه بودن خارج شده است. استاد معرفت از اين روايت چنين استنتاج كرده است:

وهذا من اجمل التلميح الي وجه خروج امثال معاويه- ممن أحدثوا و آووا المحدثين- من زمرة الصحابه الاجلآّء، نظرا لان احداثهم و بدعهم في الدين و كذا مشيتهم علي خلاف سنّه الرسول الكريم، يكشف عن ثباتهم علي الجاهلية الاولي و لمّا يتمكن الايمان من قلوبهم و انما أرغموا بالاسلام لا عن طوع.[٢]

اين عبارت به خوبى نشان مى‌دهد كه اگر هر يك از صحابه پيامبر (ص) پس از آن حضرت دچار بدعت‌گذارى شده و برخلاف سنت پيامبر عمل كند، كاشف از آن است كه آنان بر جاهليت نخستين باقى مانده و ايمان در درون جانشان هنوز نفوذ كرده است. بنابراين اساساً اين دست از صحابه موضوعاً از

عنوان صحابه خارج‌اند.

[١] . عيون اخبار الرضا( ع)، ج ٢، ص ٩٣.

[٢] . التفسير الاثرى الجامع، ج ١، ص ١٠٤.