معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤١١ - انگيزه نگارش و ترجمه

ظاهر لفظ يا عمل شبهه‌انگيز باشد، به‌طورى كه موجب پوشيدگى حقيقت معناى كلام و غرض اصلى گوينده باشد و مى‌گويد تأويل علاوه بر رفع ابهام، دفع شبهه هم مى‌كند.

استاد در بخش معانى تأويل چهار معنا ذكر مى‌كند كه سه مورد در برابر تفسير است (رابطه عموم خصوص مطلق دارند) و نوع چهارم كه در مقابل تفسير است و به معناى جرى و تطبيق مى‌باشد.

انتزاع مفهوم عام و گسترده از آيه‌اى كه در مورد خاصى نازل شده است.[١]

در بخش ديگر ضابطه اين نظريه ابتكارى خود را:

رعايت مناسب و ارتباط تنگاتنگ بين معناى ظاهر و باطنى و رعايت نظم و دقت در كنار گذاشتن خصوصيات كلام مورد تأويل و تجريد آن از قراين خاصه به گونه‌اى كه حقيقت و مغز آن در قالب مفهوم عام روشن شود، مى‌داند.[٢]

در بخش ديدگاه‌ها درباره تأويل، ديدگاه علامه‌ طباطبايى‌ درباره دو وجود قرآن «وجود ظاهرى كه در قالب الفاظ شكل گرفته و وجود باطنى كه اصل قرآن موجود و دور از عقول بشر است» را نمى‌پذيرد[٣]. علم به تأويل را مخصوص خدا نمى‌داند.[٤] و توقيفى بودن تفسير را هم نمى‌پذيرد.[٥]

در بحث يازدهم (شرايط مفسر) به نقل از راغب‌ ده علم (لغت، اشتقاق، نحو، قرائات، سيره، حديث، اصول فقه، كلام و موهبت) را براى تفسير لازم مى‌داند.[٦]

وى بحث مبسوطى درباره تفسير به رأى مى‌آورد، و مى‌گويد: تفسير به رأى كه به‌طور مطلق مورد منع قرار گرفته، «همان تك‌روى در تفسير يا تحميل رأى‌

[١] . همان، ص ٢٥.

[٢] . همان، ص ٣١.

[٣] . همان، ص ٤٥.

[٤] . همان، ص ٤٧.

[٥] . همان، ص ٥٠.

[٦] . همان، ص ٥٨.