معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٤٦ - جايگاه صحابه در تفسير

گاه فتور و سستى و ضعف نشان مى‌دادند و به خطاب‌هاى توبيخى سرزنش مى‌شدند:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَ رَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ.[١]

با وجود گروه‌هاى منافق، فى قلوبهم مرض‌، ضعيف الايمان‌، طُلَقا و نظاير آن‌ها كه اخلاصى به پيامبر و دين نداشتند و اسباب دردسر و بروز مشكلات در جامعه نوپاى اسلامى بودند، پيامبر و يارانش توانستند بخش عمده‌اى از اهداف دين را پياده كنند و دوره‌اى مشعشع و پرثمر را در تاريخ رقم زنند؛ چنان‌كه مولاى متقيان آنگاه كه ياران خود را با اصحاب رسول خدا (ص) مقايسه مى‌كرد، چنين فرمود:

در ركاب پيامبر خدا بوديم و با پدران و فرزندان و برادران و عموهاى خود جنگ مى‌كرديم كه اين مبارزه بر ايمان و تسليم ما مى‌افزود و ما را در جاده وسيع حق و صبر و بردبارى در برابر ناگوارى‌ها و جهاد و كوشش ثابت‌قدم مى‌ساخت .... پس آنگاه كه خدا راستى و اخلاص ما را ديد، خوارى و ذلت را بر دشمنان ما نازل و پيروزى را به ما عنايت فرمود تا آنجا كه اسلام استحكام يافته، فراگير شد و در سرزمين‌هاى پهناورى نفوذ كرد. به جانم سوگند اگر ما در مبارزه مثل شما بوديم، هرگز پايه‌اى براى دين استوار نمى‌ماند و شاخه‌اى از درخت ايمان سبز نمى‌گرديد.[٢]

با اين مقدمه به بررسى ديدگاه‌هاى علامه معرفت درباره جايگاه صحابى در تفسير قرآن كريم مى‌پردازيم. در اينجا لازم به يادآورى است كه حضرت استاد

[١] . توبه، آيه ٣٨:« اى مؤمنان! چرا هنگامى كه به شما گفته مى‌شود در راه خدا رهسپار( جهاد) شويد، گرانجانى مى‌كنيد؟ آيا زندگانى دنيا را به جاى آخرت پسنديده‌ايد؟ در حالى‌كه بهره‌[ گذارى‌] زندگانى دنيا در جنب آخرت، بس اندك است.»

و آيات ١٣، ١٥، ٢٣، ٢٤، ٣٩، ٤٠، ٤٢، ١٠٢، ١٠٦، ١١٨ از سوره توبه به عنوان نمونه.

[٢] . خطبه ٥٦:«

وَ لَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ( ص) نَقْتُلُ آبَاءَنَا وَ أَبْنَاءَنَا وَ إِخْوَانَنَا وَ أَعْمَامَنَا مَا يَزِيدُنَا ذَلِكَ إِلَّا إِيمَاناً وَ تَسْلِيماً وَ مُضِيّاً عَلَى اللَّقَمِ وَ صَبْراً عَلَى مَضَضِ الْأَلَمِ وَ جِدّاً فِى جِهَادِ الْعَدُوِّ ... رَأَى اللَّهُ صِدْقَنَا أَنْزَلَ بِعَدُوِّنَا الْكَبْتَ وَ أَنْزَلَ عَلَيْنَا النَّصْرَ حَتَّى اسْتَقَرَّ الْإِسْلَامُ مُلْقِياً جِرَانَهُ وَ مُتَبَوِّئاً أَوْطَانَهُ وَ لَعَمْرِى لَوْ كُنَّا نَأْتِى مَا أَتَيْتُمْ مَا قَامَ لِلدِّينِ عَمُودٌ وَ لَا اخْضَرَّ لِلْإِيمَانِ عُود ...»