مقصود از باطن، برداشت‌هاى كلى است؛ برداشت‌هايى كه طبق قواعد باشد. استعاره علم به عنوان طعام روح يك امر معمولى است، يعنى غيرمتعارف نيست. اين گونه تأويل، تأويل مستقيم است كه هم شرع گفته، هم عرف گفته و هم عقلا مى‌پسندند.

كيهان‌فرهنگى: مى‌گويند اگر ده سطر در يك مجموعه صد سطرى دو- سه بار تكرار شود، مى‌توانيم استنباط كنيم كه اينجا فقط ظاهر نيست و نشان مى‌دهد وراى ظاهر نيز چيزى موجود است. اين‌ها در قرآن چگونه‌اند؟ يعنى لوازم قرآنى آن‌ها چيست؟ ما مى‌توانيم تفسيرهاى گوناگون داشته باشيم. اينجا اگر بگوييم اين خوراك، خوراك معنوى است، ممكن است نسل ديگر بگويد نه؛ اين طور نيست، چون ما لوازم را نمى‌دانيم. آن لوازم چيست كه معنى اين تفسير را مى‌دهد؟ چنين به نظر مى‌رسد كه اگر باب تأويل را پذيرفتيم، بايد اصولى را نيز از قبل بپذيريم. در غير اين صورت همانند تأويلى مى‌شود كه خيلى‌ها آمدند و در اين مورد سرهم‌بندى كردند.

آيت‌الله معرفت: چنان كه پيشتر نيز اشاره كرديم، همچنان كه فهم معانى ظاهرى ضوابطى دارد، شما نمى‌توانيد هر لفظى را به هر معنايى كه خواستيد معنا كنيد. كلمه «ماء» يعنى آب، شما حق نداريد بگوييد «ماء» يعنى چيز ديگر. حمل بر معانى ظاهريه- طبق ضوابط مقرره عقلايى- اين ضوابط را دارد. به همين سبب وقتى كسى مى‌گويد فلانى از من ده تومان طلب دارد، طبق ضابطه به همين معنى برداشت مى‌كنيد و اينكه بگوييم من دلم خواست اين را چيز ديگرى معنا كنم، باطل است. قاضى هم متكلم را بنا بر همين ضوابط مقرره عقلايى در لفظ محكوم مى‌كند. معانى «باطنيه» نيز همين‌طور است. معانى باطنيه يعنى آن برداشت‌هاى كلى، ما با بى‌ضابطگى مخالفيم، براى مثال در همين نمونه‌اى كه آمد زمخشرى‌ هم مى‌گويد: اگر ما نظر الى الله‌ را «نظر داشت به سوى خدا» معنا كنيم، اين طبق ضوابط است. شما كه به‌ ابصارالعين‌ حمل كرديد، يعنى‌ تحقيق‌العين‌ اين كار خلاف ضابطه است. زمخشرى‌ در اين‌باره مى‌گويد: آن دخترك گدا آدم‌هايى را كه در خانه بودند، نمى‌ديد و در عين‌حال‌