طور كه هست بايد پرداخت كرد. بعد ما به مشكلى در اين زمينه برخورد كرديم. اولين بار شخصى آمد از ما پرسيد كه بنائى ١٨ روز در ٣٠ سال قبل براى ما كار كرده است. حق‌الزحمه بنا در آن زمان ده تا تك تومانى بود، حال اگر ما ١٨ را ضربدر ١٠ كنيم و ١٨٠ تومان به اين بنا بدهيم، برئ الذمه مى‌شويم؟ يا خانمى كه ٦٠ سال قبل ٥٠ تا تك تومانى مهريه‌اش بوده است، اكنون همان مقدار را به او پرداخت كنيم؟ در حالى كه ٥٠ تا تك تومانى را هم اكنون به فقير هم نمى‌دهند! بنابراين گفتيم در موارد اين‌چنينى بايد تورم را در تمام بدهى‌هاى مربوط به زمان گذشته دخيل دانست. اين‌ها تحولاتى است كه لازمه آن دقت و همچنين مقدارى شجاعت است. [فقيه‌] از اينكه مورد تمسخر ديگران قرار گيرد، نهراسد. در مورد مسأله قربانى، بعضى‌ها هياهو و جنجال به راه انداختند، ولى در آخر عملًا همگى اين مسأله را پذيرفتند. يا درباره استحباب عمره ما اخيراً به اين نتيجه رسيديم كه وضعيت اين عمره توأم با ذلت شيعه است. در اينجا است كه بايد فقيه شجاعانه فتوا دهد كه اگر اين وضع اصلاح نشود، عمره را تحريم خواهيم كرد. چرا هر سال ششصد ميليارد تومان به آن‌ها بدهيم و آن‌ها در مقابل به ما توهين كنند؟ اخيراً توهين را از حد گذرانده و به ائمه مثل امام‌ حسن‌ (ع) هم توهين مى‌كنند كه الان من درصدد بيان كيفيت آن نيستم. بعد هم انگشت‌نگارى مى‌كنند و پس از آن اهانتى ديگر. ما اطلاقات ادله استحباب داريم، اما آيا اطلاقات، اين مورد را هم در بر مى‌گيرد يا خير؟ بنابراين ما بايد به قواعدمان شجاعانه عمل كنيم. ما قواعد را داريم و به چيز تازه‌اى نياز نداريم. لذا اين تطبيق است كه بايد شجاعانه باشد.

بنابراين ما معتقديم كه تحول در فقه، بازنگرى مجدد در ادله و مقدارى شجاعت در ابراز فتوا نياز دارد، ولى بايد چهارچوب‌ها را حفظ كنيم و مواظب باشيم كه فقه عرفى نشود و اصالت فقه جواهرى را حفظ كنيم. نكته مهمى كه من در فقه به آن برخورد كردم كه راهگشاى تعبدى است، اين است كه بسيارى از فتاواى بزرگان پيشين بر اساس احتياط است، چرا كه آن‌ها در مسأله به طرف احوط فتوا مى‌دادند.