چاپ خواهد رسيد. در كنار اين كارها، مقرر شد كه با چند تن از بزرگان حوزه گفت‌وگويى راجع به شخصيت، آرا و نظرات آن مرحوم صورت پذيرد، به همين جهت از اينكه قبول زحمت فرموديد و عنايت كرديد كه ما خدمتتان مشرف شويم و بعضى پرسش‌ها را حضوراً مطرح كنيم، تشكر و قدردانى مى‌كنيم.

اولين درخواستم اين است كه در عباراتى كوتاه از زبان جناب‌عالى، شخصيت علمى و عملى آن مرحوم توصيف شود. ضمناً راجع به آثار عمده ايشان مثل‌ التمهيد و سپس كار اخير ايشان يعنى‌ التفسير الاثرى الجامع‌ و راجع به ديگر رساله‌ها و آثار ايشان اگر حضور ذهن داشته باشيد، علاقه‌منديم كه نظر شما را جويا شويم. مرحوم استاد كوشش مى‌كردند كه هم در حوزه تفسير و هم در حوزه فقه، نوآورى داشته باشند كه كم و بيش در اين بخش‌ها موفق بودند.

ايشان اگر به آراى شاذ يا نادرى كه پيشينيان گفته بودند يا در جهان عرب مطرح بود، برخورد مى‌كرد، آن‌ها را عرضه و مورد بحث قرار مى‌داد، در بين نوآورى‌هاى ايشان در قلمرو تفسير، علوم قرآنى و احياناً فقه اگر مطلبى مد نظر حضرت‌عالى است استفاده خواهيم كرد، مرحوم استاد معرفت در حوزه علوم قرآنى بيشتر كار كرده بودند كه در اين زمينه آثار زيادى عرضه كردند، كه گاهى آرايى خاص دارند. مثلًا ايشان درباره مفهوم تأويل، تفسير خاصى ارائه مى‌كنند كه كم و بيش در بين شيعه غير مشهور است. البته بعضى از بزرگان به اين نكته اشاره كردند كه آنچه مراد ايشان از تأويل است را مرحوم‌ آخوند در كفايه‌ به عنوان احتمال مطرح كرده‌اند، اين برداشت از تأويل به معناى تنقيح مناط و حذف خصوصيات تاريخى و موردى است. زدودن جهات خاص مصرى و عصرى از شأن نزول آيات و استفاده از قواعد متعارف ادبى، منظور ايشان از تأويل است، البته آرا در اين زمينه مختلف و فراوان است كه حضرت‌عالى مستحضر هستيد. تا آنجا كه يادم هست، مرحوم علامه در الميزان‌ ١٢ تا ١٦ معنا براى تأويل ذكر مى‌كنند.

آيت‌الله مكارم شيرازى: بسم الله الرحمن الرحيم و به نستعين و صلى الله على‌