معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٩٦ - فقاهت و قرآنپژوهى

كه در اصطلاح به آن «شم الفقاهه» مى‌گويند. فقيه كسى است كه بر تمامى جوانب شريعت، آگاهى كامل داشته باشد، و بر ملاكات احكام شرعى- جز عبادات- به خوبى واقف باشد.[١]

آيت‌الله معرفت درباره معاملات وعبادات دو توضيح داشتند: نخست تعريف معاملات و دوم قابل كشف بودن ملاكات معاملات. درباره تعريف معاملات استاد مى‌گفتند:

معاملات در اصطلاح فقها، معناى گسترده‌اى دارد و آنچه را كه در نظام اجتماعى، اقتصادى، سياسى و ادارى انسان مدخليت داشته و نياز به برنامه‌ريزى دارد در بر مى‌گيرد. مقصود كارهايى است كه انجام آن نياز به قصد تعبد ندارد. گر چه اگر با اين قصد انجام شود، ثواب بيشترى خواهد داشت.

استاد معرفت توضيح خود را با اين جمله كامل كردند:

فقط عبادات است كه ملاكات آن روشن نيست و كسى نمى‌تواند دقيقاً بر تمام اسرار نهفته در هر يك از عبادات واقف گردد. ولى ساير احكام شرع، قابل درك است و ملاكات آن‌ها قابل پيش‌بينى مى‌باشد و فقهاى بزرگ (مخصوصاً قدما) سعى داشتند تا بر تمامى ابعاد و ملاكات آن‌ها دست يابند، و در اين راه نيز موفق بوده‌اند.

فقهاى بزرگ عالم اسلام ... در باب معاملات (به معنى اخص آن) بر اين عقيده بودند كه شرع مقدس به بيان اصول و كليات بسنده كرده، هر گونه معامله عقلائى كه در هر زمان معمول باشد، و عقلا آن را پسنديده و صحت آن را مقرر داشته باشند، شرع نيز صحه گذارده، آن را امضاء كرده است.

ايشان پس از ذكر اصول كلى مورد نظر شرع در موضوع معاملات مى‌افزايند:

بنابراين معاملاتى كه مورد پذيرش عقلاى جهان قرار گرفته، خواه بين دو فرد باشد يا در قراردادهاى بين‌المللى منعقد گردد مشروع است.

استاد پس از اشاره به اختلاف نظر فقها در باب نوع معاملات مورد نظر شرع كه آيا محدود و محصور به همان انواع و شيوه‌هاى زمان شارع است يا

[١] . كيهان انديشه، ش ٢٩، ص ٣٩.