٢٧- وَ ما خَلَقْنَا و نيافريديم ما السَّماءَ وَ الْأَرْضَ‌ آسمان و زمين را وَ ما بَيْنَهُما و آنچه ميانه آنها است‌ باطِلًا آفريدنى باطل و عبث كه هيچ فايده و غرضى بدان مترتب نشود و در او حكمتى و مصلحتى نباشد بلكه براى آنكه استدلال كنند بر وجود واجب الوجود و قدرت كامله و حكمت شامله او و بجهت آنكه تعريض منافع جليله نمايد مر انواع حيوانات را و اين منافى اهل مذهب جبر است كه ميگويند باطل و ضلال از خداست‌ ذلِكَ‌ آن آفريدن اشياء بر وجه بطلان و بدون حكمت و مصلحت آن‌ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا گمان آنان است كه كافر شدند و بحكمت او نگرويدند فَوَيْلٌ‌ پس واى‌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مر آنان را كه نگرويدند و گمان باطل بردند مِنَ النَّارِ از آتش دوزخ، مراد آنست كه كفار ميپندارند كه ما آسمان و زمين را بباطل خلق كرده‌ايم بى‌آنكه غرضى بآن متعلق باشد، اين مستلزم آنست كه مصلح و مفسد و متقى و فاجر در درجه مساوى هم باشند زيرا كه حكمت در خلق آسمان و زمين معرفت است و عمل بر وفق آن تا اگر شخص اقدام بآن نمايد جزاى جميل و ثواب جليل او را حاصل شود و اگر ترك تفكر كند بعذاب ابدى گرفتار گردد، و چون كفار منكر اين حكمت‌اند پس قايل جزاى باطل‌اند كه آن تسويه ايشانست بمؤمنان در مرتبه و درجه و لهذا بعد از آن ميفرمايد كه:

٢٨- أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا أَمْ‌ منفصله است كه متضمن اضراب و همزه استفهامست يعنى نه آن چنانست كه كفار مى‌گويند آيا ميگردانيم آنان را كه تصديق نمودند بخدا و رسول‌ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‌ و كردند كارهاى شايسته در ثواب و مرتبه‌ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ‌ مانند تباه‌كاران و عصيان كنندگان در زمين يعنى مثل مشركان و كافران بيدين‌ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ‌ يا ميگردانيم پرهيزكاران را يعنى كسانى را كه بجهت خوف عقاب از معاصى محترزند كَالْفُجَّارِ مانند بدكاران و نابكاران كه بانواع معاصى مشغولند، يعنى هرگز مشركان و فاجران را مثل اهل ايمان و تقوى نگردانيم بلكه مرتبه بلند و درجه ارجمند نامزد صالحان و متقيانست و مرتبه‌اى كه در نهايت دنائت باشد منزل كافران و فاجران، و بدانكه احتمال دارد كه كلام اول انكار تسويه باشد ميان مؤمنانى كه متقى باشند و ميان اهل ايمان كه بسمت فجور متسم باشند و محتمل است كه انكار ثانى تكرار اول باشد باعتبار دو وصف ديگر كه ممتنع التسويه‌اند، بعد از آن بجهت حث مردمان بمتابعت قرآن به پيغمبر خود خطاب ميكند و ميگويد كه:

٢٩- كِتابٌ‌ اين كتابيست كه‌ أَنْزَلْناهُ‌ فرو فرستاديم آن را إِلَيْكَ‌ بسوى تو مُبارَكٌ‌ بركت داده شده يعنى كتابى بسيار خير و منفعت‌ لِيَدَّبَّرُوا تا تدبر كنند و انديشه نمايند آياتِهِ‌ در آيتهاى آن كتاب يعنى تامل كنند در حقايق معانى آن و تفسير آن را بر وفق‌