٢٥- هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا ايشانند آنان كه نگرويدند بخدا و رسول‌ وَ صَدُّوكُمْ‌ و باز داشتند شما را عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ‌ از دخول مسجد الحرام و طواف كعبه معظمه و احلال از عمره‌ وَ الْهَدْيَ‌ و منع كردند از شما نيز هدى را كه براى قربان آورده بوديد از شتران‌ مَعْكُوفاً در حالتى كه بازداشته شده بود أَنْ يَبْلُغَ‌ از آنكه برسد مَحِلَّهُ‌ بجاى خود يعنى مكان نحر هدى كه مكه است هم چنان كه موضع ذبح هدى منى است و هدى كه همراه داشتند هفتاد شتر بود كه تقليد و اشعار كرده بودند و بحديبيه آورده چون از زيارت كعبه ممنوع شدند هم آنجا نحر كردند، خلاصه آنچه از سوق آيه مفهوم مى‌شود آنست كه كفار بسبب آنكه شما را از عمره منع كردند و قربانى شما را نگذاشتند كه بمحل خود رسد مستحق قتال و استيصال‌اند و ليكن ما شما را در اين سال از قتال ايشان باز ميداريم جهت آنكه آسيبى و ضررى نرسد بجماعت مؤمنانى كه در مكه‌اند وَ لَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ‌ و اگر نبودى مردان ايمان آرنده‌ وَ نِساءٌ مُؤْمِناتٌ‌ و زنان گرونده در مكه‌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ‌ كه ندانيد شما ايشان را و بر ايمان ايشان وقوف نداشته باشيد بجهت اختلاط ايشان بمشركان و آن هفتاد دو تن مرد و زن بودند كه كتمان ايمان ميكردند از مشركان و بسبب ضعف و عجز نميتوانستند كه از ميان ايشان بيرون آيند و قوله‌ أَنْ تَطَؤُهُمْ‌ بدل اشتمال است از رِجالٌ‌ يا از ضمير منفصل‌ تَعْلَمُوهُمْ‌ يعنى اگر نه آن بودى كه گام مى‌نهاديد بر آن مؤمنان و ايشان را در زير پاى ميگرفتند يعنى هلاك ميكرديد در وقت مقاتله با كفار يا آنكه اگر نه بجهت عدم علم شما بودى بر مقتول شدن در حين محاربه‌ فَتُصِيبَكُمْ‌ پس ميرسد شما را مِنْهُمْ‌ از جهت كشته شدن ايشان‌ مَعَرَّةٌ مكروهى كه آن غم و تأسف شما باشد بر قتل آن مؤمنان يا سرزنش اهل كفر بر كشتن شما اهل دين خود را يا كراهت شما بغرامت قتل كه آن دينست و كفاره خطا و قوله‌ بِغَيْرِ عِلْمٍ‌ منصوب المحل است بر آنكه حال باشد از فاعل تطؤهم و جواب او محذوف و تقدير كلام اينكه لو لا أن تطؤهم غير عالمين بهم لما كف ايديكم عنهم يعنى اگر نه بجهت آن بودى كه وقت محاربه ميكشتيد اهل ايمان را در حالتى كه عالم نباشيد بايمان ايشان هر آينه ما دست شما را از ايشان كوتاه نمى‌كرديم و همه را مغلوب و مقهور شما ميساختيم پس از جهاد ايشان بازداشته شديد لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ‌ تا داخل گرداند خداى تعالى در رحمت و بخشايش خود مَنْ يَشاءُ هر كه را خواهد از آن كسانى كه اسلام قبول كردند بعد از صلح از اهل مكه يا داخل سازد ايشان را در رحمت خود بجهت سالم ماندن ايشان از قتل و درآرد شما را در بخشش خود بجهت سلامتى شما از طعن و عيب كفار بسبب كشته شدن اهل اسلام در ميان ايشان‌ لَوْ تَزَيَّلُوا اگر جدا بودندى آن مؤمنان از كافران و از يكديگر متميز لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا هر آينه عذاب ميكرديم آنان را كه كافر شدند