تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٦٥ - سوره ص(٣٨) آيات ٦٠ تا ٦٩
عذاب مذكور باشد و از جنس آن أَزْواجٌ انواع گوناگونست يعنى عذاب اهل طغيان با آنكه انواع مختلفه بود در شدت تعذيب و ايلام متشابه يكديگر باشند نه آنكه يكى اسهل از يكى ديگر باشد، آوردهاند كه چون رؤساى كفار را بدوزخ آرند اتباع ايشان را نيز تابع ايشان گردانيده در دوزخ داخل سازند و رؤساء با خزنه دوزخ گويند كه اينها كيستند كه در عقب ما آمدند؟ خزنه گويند كه:
٥٩- هذا فَوْجٌ اين گروهىاند مُقْتَحِمٌ كه برنج و سختى درآيندگانند در دوزخ مَعَكُمْ با شما و گويند كه متبوعان اولاد ابليس باشند و تابعان بنى آدم يعنى خزنه با شياطين گويند كه اين اتباع جماعتىاند كه بشدت و صعوبت با شما درآيندگاناند در دوزخ اگر مراد قول اول باشد پس سوق كلام آن باشد كه رؤساى كفار در حق تبعه خود گويند لا مَرْحَباً بِهِمْ هيچ مرحبا مباد ايشان را و اين كلمهايست كه موضوع است از براى دعاء له و نصب آن بفعل محذوف است و در اين تقدير است كه اتيت مرحبا و اين را براى اكرام ميهمان ميگويند و بعد از دخول كلمه لا بر او دعاء عليه ميشود و آن مشتق است از رحب كه بمعنى فرح وسعت است پس معنى آنست كه ايشان را در آن مضيق زندان عذاب هيچ فرحى و گشادگى مباد إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ بدرستى كه ايشان درآيندگانند بآتش دوزخ
و چون اتباع از متبوعان خود اينكلمه بشنوند.
٦٠- قالُوا گويند بايشان بَلْ أَنْتُمْ بلكه شما سزاوارتريد به اينكه در حق شما گويد لا مَرْحَباً بِكُمْ مرحبا مباد شما را چه متصف بصفت ضلال بوديد و هم متسم بسمت اضلال زيرا كه أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ شما فرا پيش داشتيد عذاب را يعنى موجب آن را لَنا براى ما، مراد آنست كه شما الزام كرديد ما را بر عقايد باطله و اعمال قبيحه كه موجب عذاب و سبب عقاب بود و بسبب اين اغوا و اضلال شما بدوزخ درآمديم فَبِئْسَ الْقَرارُ پس بد قرارگاهيست دوزخ و اگر مراد اولاد ابليس است پس معنى آنست كه شياطين در حق كفار بنى آدم گويند كه فراخى و خوشحالى مباد ايشان را زيرا كه بسبب آمدن ايشان در دوزخ اماكن آن بر ما مضيق شد و بجهت آن آتش جمع گشت و بيشتر در ما گرفت و هيچكس از ما نيست كه مگر بسبب ايشان عذاب و عقاب او سختتر شد و از اينجاست كه حضرت رسالت پناه صلى اللَّه عليه و آله و سلم فرمود كه
ان النار يضيق عليهم كضيق الزج بالرمح
يعنى بدرستى كه دوزخ بر دوزخيان تنگ شود و ايشان را تنگ فرا گيرد چون آهن سر نيزه كه نيزه را تنگ گرفته و بآن ملصق شده چون كفار بنى آدم اين را از شياطين استماع كنند گويند بايشان كه كلمه لا مَرْحَباً بشما اليق است زيرا كه عقايد باطله را در نفوس ما مزين ساختيد و بسبب آن ما را بدوزخ رسانيديد پس بد جائيست كه ما قرار گرفتهايم، و بعد از اين زبان بنفرين گشوده