١. حَطيم: بخشى از مسجد الحرام و مقدّس‌ترين مكان آن است‌[٢] كه حدود آن، عبارت‌اند از: ركن حجر الأسود، درِ كنونى كعبه و مقام ابراهيم.[٣] اين منطقه، پر ازدحام است و مردم براى استلام حجر و رسيدن به درِ كعبه (جهت دعا و وداع)، يكديگر را لِه مى‌كنند و ازاين‌رو، آن را «حَطيم» ناميده‌اند؛ يعنى جايى كه به همديگر فشار مى‌آورند و يكديگر را له مى‌كنند.

٢. مُلتَزَم: كه به آن «مُتَعَوَّذ»[٤] و «المَدعى‌»[٥] هم مى‌گويند، بخشى از ديوار پشت كعبه است كه در نزديكى ركن يمانى و تقريباً روبه‌روى درِ كنونى قرار دارد. اين موضوع، مورد اتفاق عالمان و فقيهان شيعه است؛[٦] ولى نزد محدّثان اهل سنّت،

[١]. ر. ك: آخر كتاب( نقشه شماره ٥).

[٢]. ر. ك: ص ١٥٩( بهترين جاى مسجد الحرام).

[٣]. ثواب الأعمال: ص ٢٤٤ ح ٣، علل الشرائع: ص ٤٠٠ باب ١٤١.

[٤]. الكافى: ج ٤ ص ٤١٠ ح ٣، تهذيب الأحكام: ج ٥ ص ١٠٧ ح ٣٤٧.

[٥]. أخبار مكّة، ازرقى: ج ١ ص ٣٤٧.

[٦]. الكافى: ج ٤ ص ٥٣٢ ح ٣ و ص ٤١٠، تهذيب الأحكام: ج ٥ ص ١٠٧ و ص ١٠٨ ح ٣٥٠، دعائم الإسلام:

ج ١ ص ٣١٤، بحار الأنوار: ج ٧٤ ص ٣٢٧ ح ٩٧« بيان ذيل حديث»، مدارك الأحكام: ج ٨ ص ١٦٣، جواهر الكلام: ج ٧ ص ١٩١. مرحوم علامه مجلسى در مورد« ملتزم» مى‌نويسد: ملتزم، همان« مستجار» است كه مستحب است التزام و چسباندن شكم به آن و دعا در نزد آن. و نيز گفته شده: مراد از ملتزم، همان حجر الأسود است و يا ما بين حجر و درِ كعبه يا آستانه در را گويند. گويا بعضى از اين اقوال، از كلام صاحب المصباح‌[ المنير] گرفته شده كه گفته است:« التزمتُه» يعنى اعتنقتُهُ( او را در آغوش گرفتم) و- به همين جهت، ما بين درِ كعبه و حجر الأسود را ملتزم گويند؛ زيرا مردم، سينه‌هاى خود را به آن مى‌چسبانند» ايشان ملتزم را به آن جهتْ اين‌گونه تفسير كرده كه: اهل سنّت، وقوف در نزد مستجار را مستحب نمى‌دانند و اين‌[ استحباب‌] از اختصاصات شيعه است و آنچه وى به عنوان« ملتزم» تفسير كرده، همان« حطيم» در نزد ماست، و اين‌گونه تفاسير، ناشى از عدم آشنايى با اخبار و روايات است( بحار الأنوار: ج ٧٤ ص ٣٢٧).