حج و عمره در قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٨٣ - توضيحى درباره حدود مسجد الحرام

الحرام و «مَسعى‌» را خراب كرد و حدّ مسجد را «مَسعى» قرار داد و سپس در سال ١٦٧، مسجد را از هر سو به اندازه‌اى توسعه داد كه كعبه در وسط مسجد قرار گرفت و مسجد الحرام را از جهت شرق و غرب به حدّ اوّليه خود رساند[١]؛ زيرا ابراهيم عليه السّلام حدّ شرقى مسجد را «مَسعى» و حدّ غربى را «حزوره» قرار داده بود و حزوره همان بازار «حَنّاطين» مى‌باشد كه حدّ غربى توسعه مسجد در روزگار مهدى عباسى است.

بر اين اساس و همان گونه كه از جواب امام صادق عليه السّلام در دو روايت اوّل همين فصل فهميده مى‌شود، مسافت‌هاى اضافه‌شده، حكم مسجد الحرام را دارند؛ بلكه بخشى از آن هستند و غير مسجد، محسوب نمى‌شوند. افزون بر اين، امام كاظم عليه السّلام نيز همچون امام صادق عليه السّلام اين محدوده را از آغاز، جزو مسجد الحرام و ساختن منازل توسط مكّيان را غصب محدوده مسجد مى‌داند و اين موضوع، از احاديث آخر همين فصل، استفاده مى‌شود.[٢]

بعد از توسعه روزگار عبّاسيان- كه آخرينِ آنها در زمان المقتدر باللَّه است-، دو توسعه صورت‌گرفته در روزگار حكومت آل سعود بر عربستان در سال‌هاى ١٣٧٥ و ١٤٠٩ هجرى قمرى، مساحت مسجد الحرام را چند برابر كرده و از حدّ اوليه گذرانده است. لذا برخى از فقيهان، نسبت به جريان داشتن احكام ويژه مسجد الحرام در مكان‌هاى اضافه‌شده اخير، احتياط مى‌كنند ولى برخى ديگر، اين احتياط را مستحب مى‌دانند؛ زيرا معتقدند همين‌كه مردم، آنها را جزو مسجد الحرام بدانند و در عرف، نام مسجد بر آنها بنهند، كافى است تا احكام آن، جريان يابد.[٣]

[١]. أخبار مكّة، فاكهى: ج ٢ ص ١٦٥- ١٧٤، أخبار مكّة، ازرقى: ج ٢ ص ٧٤- ٨١.

[٢]. وسائل الشيعة: ج ١٣ ص ٢١٧ ح ٥ و ١٧٥٩٤.

[٣]. العروة الوثقى‌: ج ١ ص ٧٦٨( احكام صلاة المسافر، فصل ٦٩ مسأله ١١).